Sarandapor (Sarantaporo) Muharebesi (22-23 Ekim 1912): Tesalya'dan Makedonya'ya açılan geçit

Neden bu konu?

Birinci balkan-savaslariBalkan Savaşı'nda Selanik'in kaybı genellikle Yenice Muharebesi ve şehrin teslimiyle anılır. Oysa Yunan ordusunun Selanik'e giden yolu, ondan iki hafta önce Tesalya ile Makedonya arasındaki dar bir dağ geçidinde açılmıştı. Bu konu, Türkçe Vikipedi'deki Sarandapor Muharebesi ve İngilizce Wikipedia'daki Battle of Sarantaporo maddelerine dayanır.

Önce takvim: 9-10 Ekim mi, 22-23 Ekim mi?

Türkçe madde muharebenin eski Jülyen takvimine göre 9-10 Ekim 1912'de, bugünkü Gregoryen takvime göre 22-23 Ekim 1912'de yapıldığını yazar. İngilizce madde de bütün tarihlerin eski takvimle verildiğini, bunun yeni takvimden 13 gün geri olduğunu not eder. Bu konuda olay tarihi olarak yeni takvimdeki 22 Ekim kullanılmıştır; aşağıda maddelerden aktarılan gün adları ise maddelerdeki gibi eski takvime göredir.

1897'den 1912'ye Yunan ordusu

Türkçe madde, 1897'deki kısa Türk-Yunan Savaşı'ndaki ağır yenilginin Yunan ordusunun örgütlenme, eğitim ve ikmal eksiklerini ortaya çıkardığını yazar. Aralık 1905'te başbakan olan Georgios Theotokis orduyu güçlendirmeye odaklandı; Ocak 1909'da onun istifası ve halefinin orduyu ihmal ettiği kanısı, yedi ay sonra Goudi darbesine yol açtı. Bu çabanın doruğu, 1911'de bir İngiliz deniz misyonu ile bir Fransız askerî misyonunun ülkeye davet edilmesiydi.

Sırp-Bulgar ittifakını öğrenen Venizelos, Sofya'daki büyükelçisine bir Yunan-Bulgar savunma antlaşması hazırlamasını emretti; antlaşma 15 Temmuz 1912'de imzalandı. Madde, Osmanlı'nın 27 Eylül'de seferberlik ilan ettiğini, Balkan Birliği'nin 13 Ekim'de Makedonya'daki Hristiyan nüfusun haklarına ilişkin bir talep listesi sunduğunu, Osmanlı Devleti'nin 17 Ekim'de büyükelçilerini geri çağırdığını aktarır.

İki ordu

Türkçe maddeye göre Veliaht Prens Konstantin komutasındaki Tesalya Ordusu yaklaşık 100.000 kişiydi ve yedi tümene ayrılmıştı. Tesalya karşısındaki Osmanlı VIII. Kolordusu ise Hasan Tahsin Paşa komutasında yalnız üç tümene sahipti: 22. Piyade (Nizamiye) Tümeni ile batı Makedonya garnizonlarından gelen Nasliç ve Aydın redif tümenleri. Bölgedeki Osmanlı kuvvetinin toplamı 35.000-40.000 kişiydi. İngilizce maddenin bilgi kutusu muharebeye katılan kuvvetleri Yunan tarafında beş, Osmanlı tarafında iki tümen olarak gösterir.

Sınırdan geçide

Tesalya Ordusu 5 Ekim sabahı (eski takvim) Osmanlı topraklarına girdi; sınır karakollarının çoğu boşaltılmıştı. Melouna Geçidi, Profitis Ilias ve Tsouka'daki garnizonlar birkaç saat direndikten sonra çekildi. Ertesi gün Yunan 1. ve 2. tümenleri Alasonya'nın kuzeyindeki savunmaya saldırdı. Türkçe maddeye göre Alasonya'yı üç piyade taburu, iki topçu bataryası ve yarım süvari bölüğü savunuyordu; çarpışma üç saat sürdü ve çekilen Osmanlı birlikleri Sarandapor'daki ana hatta tahkimat için zaman kazandırdı.

Sarandapor, Vigla ve Amorves dağları arasında, Tesalya'yı Orta Makedonya'ya bağlayan 7-8 kilometre uzunluğunda tek ve dar bir geçitti. Türkçe maddeye göre 1881 İstanbul Sözleşmesi ile Tesalya'yı Yunanistan'a bırakan Osmanlı Devleti, gelecekte bir savaş bekleyerek geçit çevresindeki mevzileri sistemli biçimde güçlendirmişti. Savunanlar geçidi aşılmaz sanıyordu; ama onu tutacak asker azdı.

Planlar

Türkçe maddeye göre Konstantin'in planı, üç tümenle geçide cepheden saldırırken bir tümeni doğudaki Pili (Porta) geçidinden, bir başka tümeni daha batıdan dolandırıp sayıca az Osmanlı birliklerini kuşatmaktı. Hasan Tahsin Paşa ise topçu ateşiyle düşmanı yıpratıp hattı korumayı amaçlıyordu.

9 Ekim (22 Ekim): Cephe taarruzu

Sabah saat 7'de Yunan piyadesi saldırıya başladı. 1., 2. ve 3. tümenler Osmanlı ana hattına cepheden yüklendi; isabetli Osmanlı tüfek ve topçu ateşi ile engebeli arazi ilerleyişi durdurdu. Ağır kayıplara rağmen bu üç tümen, ertesi sabah son bir saldırı yapmak üzere Osmanlı siperlerinden 500-700 metre uzakta tutundu. Türkçe maddeye göre zaten amaç da buydu: üç tümen Osmanlı birliklerini oyalarken iki tümen arka hatlara sarkacaktı. Nitekim 4. Tümen Porta (Pili) geçidinden ilerledi.

Gece çekilmesi

Konstantinopoulos'un evzon müfrezesi tarafından kuşatılmaktan korkan Osmanlı birlikleri, akşam saat 19.00'da karanlıkta Hani 739'daki ikinci savunma hattına çekilmeye başladı. Çekilmeden önce bütün cephe boyunca Yunan mevzilerine 20 dakikalık bir topçu ateşi açtılar. Türkçe maddeye göre Hasan Tahsin Paşa Yunanların arkaya sarktığını anlamış, ama Pili geçidinin düştüğünden habersizdi; haberleşme kötüydü.

Çekilmeden habersiz Yunan birlikleri de fırsatı değerlendiremedi ve Aliakmonas (Haliacmon) üzerindeki köprüye ulaşımı kesemedi. Osmanlı birlikleri ikinci hatta vardıklarında 4. Tümen'in Porta Geçidi'ni aldığını öğrendi; çoğu redif olan saflarda panik yayıldı ve pek çok asker teçhizatını bırakarak kaçtı.

10 Ekim (23 Ekim): Rahovo yamacından inen tümen

Türkçe maddeye göre 10 Ekim sabahı 4. Tümen Rahovo Dağı'nın kuzey yamacından aşağı hücum etti ve yirmiden fazla Krupp topunu bırakıp düzensiz biçimde çekilen Osmanlı piyade ve topçusunu şaşırttı. Ancak Yunan süvarisinin tereddüdü sayesinde Osmanlı birlikleri Serfiçe ve Kozana'ya güvenle ulaşabildi, oradan da daha geriye çekildi.

Sonuç: Selanik yolu

Sarandapor, Yunan ordusunun Balkan Savaşı'ndaki ilk büyük muharebesiydi ve Tesalya'dan Orta Makedonya'ya giden kapıyı açtı. Serfiçe ve Kozana'nın ardından Yunan ordusu Vardar Ovası'na indi; yol Yenice'den Selanik'e uzanıyordu. Kuzeyde Kumanova'da aynı günlerde (23-24 Ekim) Vardar Ordusu'nun yenilmesi, Makedonya'daki Osmanlı savunmasının iki cephede birden çözülmesi anlamına geliyordu.

Mustafa Kemal'in uzak bağı

Mustafa Kemal bu cephede bulunmadı; Balkan Savaşı başladığında Trablusgarp'taydı. Ancak Sarandapor'un açtığı yolun sonunda, onun doğduğu ve annesinin yaşadığı Selanik vardı. Şehrin kaybı, ailesinin göç etmesine ve onun hayatında Selanik döneminin kapanmasına yol açtı. Bu forumdaki Selanik'teki doğduğu ev ve Yenice Muharebesi konuları bu sonuçları ayrıca anlatır.