Makedonya Cephesi (1915-1918): Selanik'in "bahçıvanları", Kaymakçalan, Dobro Pole yarması ve Osmanlı'yı Mondros'a götüre

Makedonya Cephesi, diğer adıyla Selanik Cephesi, Birinci Dünya Savaşı'nda Mustafa Kemal'in doğduğu şehrin çevresinde üç yıl süren bir cephedir. Mustafa Kemal bu cephede savaşmadı. Ancak cephenin 1918 Eylül'ündeki çöküşü Bulgaristan'ı savaştan çıkardı ve bir ay sonra Mondros Mütarekesi'ne giden yolu açtı. Bu yazı Vikipedi'nin Türkçe Makedonya Cephesi ve İngilizce Macedonian front maddelerini, Mondros tarihi için de Mondros Ateşkes Antlaşması maddesini kaynak alır.

Sırbistan'ı kurtarmak için geç kalınan sefer

Türkçe maddeye göre cephe, İtilaf Devletleri'nin 1915 sonbaharında Sırbistan'ı Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan'ın ortak taarruzuna karşı desteklemek için açtığı bir harekât alanıdır. Osmanlı Kasım 1914'te İttifak Devletleri safında savaşa girdikten sonra Balkanlar'daki belirleyici unsur Bulgaristan'ın tutumu olmuştu. 1913'teki İkinci Balkan Savaşı'nda yenilen Bulgaristan, Sırbistan'a karşı İttifak tarafına katıldı.

Mareşal August von Mackensen komutasındaki Alman ve Avusturya-Macaristan kuvvetleri Ekim 1915'te Sırbistan'a büyük bir taarruz başlattı. Madde, 15 Ekim'de iki Bulgar ordusunun da saldırıya geçtiğini, Kumanova, İştip ve Üsküp'ü alarak Sırp ordusunun Selanik'e çekilme yolunu kestiğini yazar.
İngiltere ve Fransa yardım sözü vermişti, ama bir yıl boyunca somut bir şey yapmamıştı. Sonunda Gelibolu'dan iki tümenlik küçük bir kuvvet gönderildi. Her iki maddeye göre ilk birlikler 5 Ekim 1915'te Selanik'e çıktı ve Fransız General Maurice Sarrail komutasında Doğu Ordusu'nu oluşturdu. Ancak Sırbistan'a yardım edemeyecek kadar geç kalmışlardı. Mareşal Radomir Putnik geri çekilme emri verdi; yaklaşık 125.000 Sırp askeri Karadağ ve Arnavutluk üzerinden Adriyatik kıyısına ulaştı ve İtalyan gemileriyle Korfu'ya taşındı.

Türkçe maddeye göre bu sonuç İttifak Devletleri için önemli bir kazanımdı: Berlin'den İstanbul'a uzanan demiryolu hattı açıldı ve Almanya'nın Osmanlı'yı desteklemesi kolaylaştı.

"Selanik'in Bahçıvanları"

Türkçe maddeye göre Balkanlar'daki savaş neredeyse kaybedilmişken İngiliz Genelkurmayı Yunanistan'daki birliklerin geri çekilmesini istedi; Fransız hükûmeti buna sert biçimde karşı çıktı ve birlikler kaldı. İtilaf orduları Selanik çevresinde büyük bir tahkimli kamp kurdu. Madde, askerler arasında bu kampa alaycı bir dille "Selanik'in Bahçıvanları" dendiğini yazar. Korfu'da yeniden düzenlenen Sırp ordusu da General Petar Bojović komutasında Makedonya cephesine getirildi.

Selanik'in kendisi de maddede ayrıca anlatılır. Şehir 1912'ye kadar Osmanlı'ya bağlıydı ve 1915'te hâlâ Osmanlı havasını koruyordu. Kaynağa göre sıtmayla mücadele için Paris'ten gönderilen Fransız bakteriyolog Étienne Burnet rıhtımdaki kalabalığı "kaftanlar, sarıklar, en yeni modaya uygun Batılı takımlar, kara cüppeler ve gelincik gibi kızıl fesler" diye anlatmış ve şehri "hem sefil hem görkemli, tıpkı Şark gibi" diye tanımlamıştı.

Yunanistan'da Ulusal Bölünme

Türkçe maddeye göre Yunanistan resmen tarafsızdı; Kral Konstantin Almanya yanlısı, Başbakan Venizelos ise İtilaf yanlısıydı ve İtilaf'ı Selanik'e davet eden de Venizelos'tu. 17 Ağustos 1916'da Bulgarlar önleyici bir taarruz başlattı ve Usturumca'nın doğusundaki Yunan topraklarını kolayca aldı, çünkü Yunan ordusuna kralın emriyle direnmemesi söylenmişti. Kavala'daki Yunan IV. Kolordusu'nun büyük bölümü sembolik sayıdaki Alman birliğine teslim oldu ve savaşın geri kalanını Görlitz'te esir kampında geçirdi.

Kaynağa göre bu teslim Venizelosçu subaylar için son damla oldu. İtilaf'ın desteğiyle yaptıkları darbeyle Selanik'te Venizelos'un Geçici Millî Müdafaa Hükûmeti kuruldu; Atina'daki kralcı hükûmet tarafsızlığını sürdürdü. Bu ikili yapı tarihe Ulusal Bölünme adıyla geçti.

Kaymakçalan ve Manastır

Bulgar taarruzu durdurulduktan sonra İtilaf kuvvetleri 12 Eylül 1916'da karşı saldırıya geçti. Türkçe maddeye göre 19 Kasım'a kadar Fransız ve Sırp kuvvetleri Kaymakçalan zirvesini ele geçirdi ve Bulgarları Manastır'ı terk etmeye zorladı. Bu çatışmalarda yaklaşık 60.000 Bulgar ve Alman askeri ölü, yaralı ya da esir kaybedildi; İtilaf yaklaşık 50.000 muharebe kaybı verdi, ayrıca 80.000 asker hastalık yüzünden öldü ya da tahliye edildi. Cephe yaklaşık 40 kilometre ilerledi.

1918: İskarapar ve Dobro Pole

Türkçe maddeye göre 30 Mayıs 1918'de İtilaf kuvvetleri İskarapar (Skra) çıkıntısına saldırdı. Bu muharebe Yunan ordusunun İtilaf safındaki ilk önemli harekâtıydı; Fransız-Yunan kuvvetleri Skra tahkimatını ele geçirdi ve 1.782 esir aldı. Aynı yıl General Guillaumat Paris'e geri çağrıldı ve yerine General Louis Franchet d'Espèrey getirildi. Kaynağa göre büyük taarruz için müttefikler arasında ancak Eylül 1918'de anlaşma sağlandı.

Her iki maddeye göre Dobro Pole'ye karşı topçu hazırlığı 14 Eylül'de başladı; ertesi gün Fransız ve Sırp kuvvetleri hedeflerini aldı. 18 Eylül'de İngiliz ve Yunan birlikleri Doyran'da saldırdı, ama Bulgarlar onları ağır kayıplarla durdurdu. Fransız-Sırp ilerleyişi sürdü; bazı Bulgar birlikleri mevzilerini savaşmadan bırakmaya başladı ve Bulgar komutanlığı geri çekilme emri verdi. Madde, İngiliz tarihçi Cyril Falls'un, Bulgar ordusunun bozguna uğramadığını ve düzenli biçimde çekildiğini yazdığını da aktarır.

29 Eylül 1918: Selanik Ateşkesi

Yazının tarihini veren olay budur. Kaynaklara göre çekilen ve isyan eden Bulgar birliklerinden oluşan büyük bir kitle Sofya'ya 48 kilometre uzaklıktaki Radomir'de toplandı; 27 Eylül'de Bulgaristan Köylü Ulusal Birliği'nin önderleri bu birliklerin denetimini ele aldı ve cumhuriyet ilan edildiğini duyurdu. Bu karışıklık içinde Selanik'e gelen Bulgar heyetine 29 Eylül 1918'de General d'Espèrey tarafından Selanik Ateşkesi imzalatıldı. Cephe, ateşkesin yürürlüğe girdiği 30 Eylül günü öğlen sona erdi. Maddelere göre Üsküp de bir gün önce, 29 Eylül'de düşmüştü.

Türkçe madde, Alman İmparatoru II. Wilhelm'in Bulgar Çarı Ferdinand'a gönderdiği telgrafta "Utanç verici! Savaşı 62.000 Sırp kazandı!" dediğini aktarır.

İstanbul'a açılan yol

Türkçe maddeye göre Bulgaristan'ın savaştan çıkmasından sonra İngiliz kuvvetleri İstanbul'a yaklaştı ve Osmanlı ordusunun buna karşı koyacak gücü kalmadığı için Osmanlı hükûmeti 26 Ekim'de ateşkes istedi. Vikipedi'nin Mondros Ateşkes Antlaşması maddesine göre ateşkes 30 Ekim 1918 akşamı Mondros Limanı'ndaki Agamemnon zırhlısında imzalandı.

Değerlendirme

Makedonya Cephesi, 1915-1918 arasında büyük ölçüde hareketsiz kalan, sıtma ve hastalıkla askerlerini hırpalayan bir cephe olarak başladı ve 1918 Eylül'ünde iki haftada çözüldü. Bulgaristan'ın 29 Eylül'deki ateşkesi, Osmanlı Devleti için savaşın sonunu getiren gelişmelerden biri oldu. Mustafa Kemal'in doğduğu Selanik ve okuduğu Manastır, bu cephenin iki ana şehriydi.