#1Atatürk'ün çevresindeki adlar arasında Salih Bozok kadar uzun süre yanında kalan pek az kişi vardır. Aynı şehirde, aynı yıl doğdular; aynı askerî okullarda okudular; Suriye Cephesi'nden 10 Kasım 1938 sabahına kadar Salih Bey, onun başyaveri olarak yanındaydı. Bu konuda Salih Bozok'un hayatını, Atatürk'le dostluğunu ve ölüm gününde yaşananları kaynaklarda geçtiği kadarıyla anlatıyoruz.
Arka plan: Selanik, Yakup Paşa Mahallesi
Türkçe Vikipedi'ye göre Salih Bey 1881'de Selanik'te, Yakup Paşa Mahallesi'nde doğdu. Annesi Çelebi Hanım ile babası Cafer Efendi'nin tek çocuğuydu. Madde, annesinin bütün sevgisini oğluna verdiğini, babasının ise sert karakterli olduğunu ve annenin ikisi arasında köprü olduğunu anlatır.
Salih Bey Mustafa Kemal ile aynı mahallede büyüdü. Türkçe maddeye göre iki aile arasında üçüncü kuşaktan uzak bir akrabalık da vardı; Atatürk'ün dedeleri olarak anılan Hacı İslam Ağa ile Hacı Salih Ağa onun da dedeleriydi. İngilizce Wikipedia, Bozok'un baba tarafından dedesi Safer Efendi aracılığıyla Arnavut kökenli olduğunu ve bunun Andrew Mango tarafından belgelendiğini yazar; Türkçe madde de "dede tarafından Arnavut kökenli" ifadesini kullanır.
Türkçe maddeye göre Salih Bey Selanik Askerî Rüştiyesi ile Manastır Askerî İdadisi'ni bitirdi, sonra İstanbul'daki Harp Okulu'na girdi ve Mustafa Kemal ile aynı dönemde okuyarak 1903'te teğmen olarak mezun oldu. İngilizce madde de ikisinin Manastır Askerî İdadisi'ne birlikte gittiğini yazar. Harp Okulu'ndan sonra yolları bir süre ayrıldı: Salih Bey jandarma sınıfına seçildi, Mustafa Kemal ise Harp Akademisi'ne devam edip kurmay oldu.
Salih Bey jandarma subayı olarak Selanik ve çevresinde eşkıya takibinde görev aldı. İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra Selanik Türk Zabit Mektebi'nde öğretmenlik yaptı. Türkçe maddeye göre bir dönem tahttan indirilen II. Abdülhamid'in Selanik'teki Alatini Köşkü'nde muhafızlık görevini de yürüttü.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Olimpos Gazinosu'ndaki akşam
Türkçe Vikipedi, dostluğun ne kadar eskiye dayandığını gösteren bir sahne aktarır. 1908'den sonra Selanik'teki Olimpos Gazinosu'nda bir akşam masada Fuat Bulca, Nuri Conker, Fethi Okyar ve Salih Bozok vardır. Mustafa Kemal ileride nasıl iktidara geleceğini anlatır ve masadakilere gelecekteki görevlerini sayar. Sıra Salih'e gelince "seninle hiç ayrılmayacağız, seni kendime yaver yapacağım" der. Masadakiler "Peki sen ne olacaksın?" diye sorar. Yanıt kısadır: "Ben, size bu görevleri verecek adam olacağım."
Türkçe maddeye göre Salih Bey Trablusgarp Savaşı'nda, Balkan Savaşları'nda ve Birinci Dünya Savaşı'nda görev yaptı. Mustafa Kemal Suriye Cephesi'ndeyken onu başyaver olarak yanına çağırdı ve Salih Bey'in askerî ve sivil hayatı bundan sonra tamamen Atatürk'ün yanında geçti. Mustafa Kemal Meclis Başkanı iken Meclis Başkanlığı yaveri, cumhurbaşkanı seçildikten sonra Cumhurbaşkanlığı başyaveri oldu. Türkçe Vikipedi onu Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanlığı başyaveri olarak anar.
Millî Mücadele'nin başlarında, Salih Bey Ankara'dayken, eski adı Bozok olan Yozgat'ta Çapanoğlu İsyanı olarak bilinen ayaklanma çıktı. Türkçe maddeye göre Salih Bey, Ankara Hükûmeti'nin bölgeye gönderdiği Çerkez Ethem komutasındaki Kuva-yi Seyyare birliklerinin bu isyanı bastırma harekâtına Çolak İbrahim Bey ile birlikte katıldı.
Salih Bey yarbay rütbesiyle emekli oldu. TBMM'nin 2. Dönemi'nde Yozgat, yani o zamanki adıyla Bozok milletvekili seçildi; 4. Dönem'e kadar Yozgat, sonraki dönemlerde Bilecik milletvekilliği yaptı. Soyadındaki "Bozok" da Yozgat'ın bu tarihî adından gelir. Türkçe Vikipedi onun Türkiye İş Bankası'nın kurucu ortakları arasında yer aldığını da yazar.
Kişisel hayatı ve lakapları
Salih Bey iki evlilik yaptı. İlk eşi Nuri Conker'in kız kardeşi Dürriye Hanım'dır. Böylece Salih Bozok ile Nuri Conker, çocukluk arkadaşlığının üzerine bir de enişte-kayınbirader bağı eklemiş oldular. İkinci eşi Pakize Hanım'dır; Türkçe maddeye göre Salih Bey, Atatürk'ün hastalığı sırasında, 7 Haziran 1938 tarihli bilinen mektubunu Savarona yatından Pakize Hanım'a gönderdi. Çocukları Cemil S. Bozok, Sabiha Bozok-Yenen ve Muzaffer Bozok'tur.
Türkçe madde, Atatürk'ün mektuplarında ona "Ey Hazreti Salih", "Kardeşim Salih", "Kuzum Salihçiğim", "Güzel Gözlü, Burma Bıyıklı Salihim" diye hitap ettiğini yazar. Çevresinde de ona takılan lakaplar vardı: "Salih Selanik", "Sadık Salih", "Şen Salih", "Tatlı Salih", "Erkek Salih", "Muharip Salih", "Ahbap Salih" ve "Bozok Salih". Madde ayrıca Atatürk'ün annesi Zübeyde Hanım'ı da ona emanet ettiğini belirtir.
10 Kasım 1938 sabahı
Türkçe Vikipedi'ye göre 10 Kasım, Salih Bey'in "Gidiyorum, işim bitti artık." dediği gündü. "Başkomutan yaversiz gidemez!" diyerek uzun süredir planladığı gibi kalbine ateş etti. İngilizce Wikipedia sahneyi şöyle anlatır: Bozok, Dolmabahçe Sarayı'ndaki yatak odasında Atatürk'ün cansız bedenini görünce sarsılmış ve dışarı çıkıp tabancayla göğsüne ateş etmişti. Kurşun kalbini sıyırıp geçti ve Salih Bey hayatta kaldı.
Ölümünden sonra milletvekilliğine devam etti. 25 Nisan 1941'de, Suadiye'deki köşkündeyken, Atatürk'ün ölümünden yaklaşık iki buçuk yıl sonra kalbi durdu. Cenazesi İstanbul'dan Ankara'ya götürüldü ve vasiyeti üzerine Cebeci Askerî Şehitliği'ne, 1937'de ölen Nuri Conker'in yanına gömüldü.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Rakamlar ve kişiler
Salih Bey ketum biri olarak bilinir; Türkçe madde, anılarını anlatırken bile bu ketumluğu sürdürdüğünü yazar. Anıları oğlu Cemil S. Bozok'un hazırladığı "Hep Atatürk'ün Yanında" (1985) ve Can Dündar'ın "Yaveri Atatürk'ü Anlatıyor" (2001) adlı kitaplarda yayımlandı. Hayatı ve Atatürk'le dostluğu, Zülfü Livaneli'nin yazıp yönettiği 2010 yapımı "Veda" filminde anlatıldı; filmin son sahnesi 10 Kasım'daki kurşundur. Filmde Salih Bozok'u Serhat Kılıç canlandırdı.
Bugünkü anlamı
Salih Bozok'un hikâyesi, Atatürk'ün devlet adamı yönünün yanında arkadaşlıklarını da gösterir. Mahalle arkadaşı, okul arkadaşı, akraba, yaver ve milletvekili olarak aynı adamın kırk yılı aşan bir süre aynı kişinin yanında kalması nadir bir durumdur. Cebeci'deki iki mezar, Salih Bozok ile Nuri Conker'in, Selanik'te başlayan üçlü dostluğun iki ucunu yan yana getirir. Görsellerden ilki Salih Bozok'un portresi, ikincisi onu Ülkü Adatepe, Cevat Abbas Gürer, Atatürk ve Kılıç Ali ile birlikte gösteren fotoğraftır.
Arka plan: Selanik, Yakup Paşa Mahallesi
Türkçe Vikipedi'ye göre Salih Bey 1881'de Selanik'te, Yakup Paşa Mahallesi'nde doğdu. Annesi Çelebi Hanım ile babası Cafer Efendi'nin tek çocuğuydu. Madde, annesinin bütün sevgisini oğluna verdiğini, babasının ise sert karakterli olduğunu ve annenin ikisi arasında köprü olduğunu anlatır.
Salih Bey Mustafa Kemal ile aynı mahallede büyüdü. Türkçe maddeye göre iki aile arasında üçüncü kuşaktan uzak bir akrabalık da vardı; Atatürk'ün dedeleri olarak anılan Hacı İslam Ağa ile Hacı Salih Ağa onun da dedeleriydi. İngilizce Wikipedia, Bozok'un baba tarafından dedesi Safer Efendi aracılığıyla Arnavut kökenli olduğunu ve bunun Andrew Mango tarafından belgelendiğini yazar; Türkçe madde de "dede tarafından Arnavut kökenli" ifadesini kullanır.
Dikkat: yanlış bilinen
Okul yılları: Rüştiye, Manastır, HarbiyeDedenin adı iki maddede farklı geçer. Türkçe Vikipedi babanın adını "Cafer Efendi" olarak verir; İngilizce Wikipedia ise Arnavut kökeni baba tarafından dedesi "Safer Efendi" üzerinden açıklar. Bunlar iki ayrı kişi olabilir (baba ve dede) ya da bir yazım farkı olabilir; kaynaklar bunu netleştirmez.
Türkçe maddeye göre Salih Bey Selanik Askerî Rüştiyesi ile Manastır Askerî İdadisi'ni bitirdi, sonra İstanbul'daki Harp Okulu'na girdi ve Mustafa Kemal ile aynı dönemde okuyarak 1903'te teğmen olarak mezun oldu. İngilizce madde de ikisinin Manastır Askerî İdadisi'ne birlikte gittiğini yazar. Harp Okulu'ndan sonra yolları bir süre ayrıldı: Salih Bey jandarma sınıfına seçildi, Mustafa Kemal ise Harp Akademisi'ne devam edip kurmay oldu.
Salih Bey jandarma subayı olarak Selanik ve çevresinde eşkıya takibinde görev aldı. İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra Selanik Türk Zabit Mektebi'nde öğretmenlik yaptı. Türkçe maddeye göre bir dönem tahttan indirilen II. Abdülhamid'in Selanik'teki Alatini Köşkü'nde muhafızlık görevini de yürüttü.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Olimpos Gazinosu'ndaki akşam
Türkçe Vikipedi, dostluğun ne kadar eskiye dayandığını gösteren bir sahne aktarır. 1908'den sonra Selanik'teki Olimpos Gazinosu'nda bir akşam masada Fuat Bulca, Nuri Conker, Fethi Okyar ve Salih Bozok vardır. Mustafa Kemal ileride nasıl iktidara geleceğini anlatır ve masadakilere gelecekteki görevlerini sayar. Sıra Salih'e gelince "seninle hiç ayrılmayacağız, seni kendime yaver yapacağım" der. Masadakiler "Peki sen ne olacaksın?" diye sorar. Yanıt kısadır: "Ben, size bu görevleri verecek adam olacağım."
Dikkat: yanlış bilinen
Akış: Suriye Cephesi'nden Çankaya'yaOlimpos Gazinosu sahnesi bir hatıra anlatısıdır. Türkçe Vikipedi bunu aktarır, ama sahnenin tarihi, kimin anlattığı ve hangi kitapta ilk kez yayımlandığı maddede belirtilmez. Bu yüzden konuşmayı kelimesi kelimesine bir belge olarak değil, Salih Bozok çevresinde anlatılagelen bir hatıra olarak okumak gerekir.
Türkçe maddeye göre Salih Bey Trablusgarp Savaşı'nda, Balkan Savaşları'nda ve Birinci Dünya Savaşı'nda görev yaptı. Mustafa Kemal Suriye Cephesi'ndeyken onu başyaver olarak yanına çağırdı ve Salih Bey'in askerî ve sivil hayatı bundan sonra tamamen Atatürk'ün yanında geçti. Mustafa Kemal Meclis Başkanı iken Meclis Başkanlığı yaveri, cumhurbaşkanı seçildikten sonra Cumhurbaşkanlığı başyaveri oldu. Türkçe Vikipedi onu Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanlığı başyaveri olarak anar.
Millî Mücadele'nin başlarında, Salih Bey Ankara'dayken, eski adı Bozok olan Yozgat'ta Çapanoğlu İsyanı olarak bilinen ayaklanma çıktı. Türkçe maddeye göre Salih Bey, Ankara Hükûmeti'nin bölgeye gönderdiği Çerkez Ethem komutasındaki Kuva-yi Seyyare birliklerinin bu isyanı bastırma harekâtına Çolak İbrahim Bey ile birlikte katıldı.
Salih Bey yarbay rütbesiyle emekli oldu. TBMM'nin 2. Dönemi'nde Yozgat, yani o zamanki adıyla Bozok milletvekili seçildi; 4. Dönem'e kadar Yozgat, sonraki dönemlerde Bilecik milletvekilliği yaptı. Soyadındaki "Bozok" da Yozgat'ın bu tarihî adından gelir. Türkçe Vikipedi onun Türkiye İş Bankası'nın kurucu ortakları arasında yer aldığını da yazar.
Kişisel hayatı ve lakapları
Salih Bey iki evlilik yaptı. İlk eşi Nuri Conker'in kız kardeşi Dürriye Hanım'dır. Böylece Salih Bozok ile Nuri Conker, çocukluk arkadaşlığının üzerine bir de enişte-kayınbirader bağı eklemiş oldular. İkinci eşi Pakize Hanım'dır; Türkçe maddeye göre Salih Bey, Atatürk'ün hastalığı sırasında, 7 Haziran 1938 tarihli bilinen mektubunu Savarona yatından Pakize Hanım'a gönderdi. Çocukları Cemil S. Bozok, Sabiha Bozok-Yenen ve Muzaffer Bozok'tur.
Türkçe madde, Atatürk'ün mektuplarında ona "Ey Hazreti Salih", "Kardeşim Salih", "Kuzum Salihçiğim", "Güzel Gözlü, Burma Bıyıklı Salihim" diye hitap ettiğini yazar. Çevresinde de ona takılan lakaplar vardı: "Salih Selanik", "Sadık Salih", "Şen Salih", "Tatlı Salih", "Erkek Salih", "Muharip Salih", "Ahbap Salih" ve "Bozok Salih". Madde ayrıca Atatürk'ün annesi Zübeyde Hanım'ı da ona emanet ettiğini belirtir.
10 Kasım 1938 sabahı
Türkçe Vikipedi'ye göre 10 Kasım, Salih Bey'in "Gidiyorum, işim bitti artık." dediği gündü. "Başkomutan yaversiz gidemez!" diyerek uzun süredir planladığı gibi kalbine ateş etti. İngilizce Wikipedia sahneyi şöyle anlatır: Bozok, Dolmabahçe Sarayı'ndaki yatak odasında Atatürk'ün cansız bedenini görünce sarsılmış ve dışarı çıkıp tabancayla göğsüne ateş etmişti. Kurşun kalbini sıyırıp geçti ve Salih Bey hayatta kaldı.
Ölümünden sonra milletvekilliğine devam etti. 25 Nisan 1941'de, Suadiye'deki köşkündeyken, Atatürk'ün ölümünden yaklaşık iki buçuk yıl sonra kalbi durdu. Cenazesi İstanbul'dan Ankara'ya götürüldü ve vasiyeti üzerine Cebeci Askerî Şehitliği'ne, 1937'de ölen Nuri Conker'in yanına gömüldü.
Dikkat: yanlış bilinen
Ölüm nedeni iki maddede farklı vurgulanır. Türkçe Vikipedi 1941'deki ölümü yorgun bir kalbin durması olarak anlatır ve kurşunun kalbi sıyırdığını söyler. İngilizce Wikipedia ise kurşunun kalbi kıl payı ıskaladığını, Bozok'un "ölümcül yarasına" ancak Nisan 1941'de yenik düştüğünü yazar; yani ölümü doğrudan yaraya bağlar. Elimizdeki kaynaklar arasında bir tıbbi rapor bulunmadığından, iki yorumu da kaynaktaki haliyle bırakıyoruz.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Rakamlar ve kişiler
- Doğum: 1881, Selanik; ölüm: 25 Nisan 1941, İstanbul (Suadiye).
- Harp Okulu'ndan mezuniyet: 1903, teğmen.
- Son askerî rütbe: yarbay.
- Milletvekilliği: 2.-4. Dönem Yozgat, sonra Bilecik.
- Masadakiler (Olimpos anlatısı): Fuat Bulca, Nuri Conker, Fethi Okyar, Salih Bozok.
- Mektup: 7 Haziran 1938, Savarona'dan Pakize Hanım'a.
- Ödül: İngilizce maddeye göre kırmızı şeritli İstiklal Madalyası.
Salih Bey ketum biri olarak bilinir; Türkçe madde, anılarını anlatırken bile bu ketumluğu sürdürdüğünü yazar. Anıları oğlu Cemil S. Bozok'un hazırladığı "Hep Atatürk'ün Yanında" (1985) ve Can Dündar'ın "Yaveri Atatürk'ü Anlatıyor" (2001) adlı kitaplarda yayımlandı. Hayatı ve Atatürk'le dostluğu, Zülfü Livaneli'nin yazıp yönettiği 2010 yapımı "Veda" filminde anlatıldı; filmin son sahnesi 10 Kasım'daki kurşundur. Filmde Salih Bozok'u Serhat Kılıç canlandırdı.
Bugünkü anlamı
Salih Bozok'un hikâyesi, Atatürk'ün devlet adamı yönünün yanında arkadaşlıklarını da gösterir. Mahalle arkadaşı, okul arkadaşı, akraba, yaver ve milletvekili olarak aynı adamın kırk yılı aşan bir süre aynı kişinin yanında kalması nadir bir durumdur. Cebeci'deki iki mezar, Salih Bozok ile Nuri Conker'in, Selanik'te başlayan üçlü dostluğun iki ucunu yan yana getirir. Görsellerden ilki Salih Bozok'un portresi, ikincisi onu Ülkü Adatepe, Cevat Abbas Gürer, Atatürk ve Kılıç Ali ile birlikte gösteren fotoğraftır.
Kaynaklar
- Vikipedi, Salih Bozok maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Salih Bozok maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Nuri Conker maddesi (tr.wikipedia.org)