Akbaş Cephaneliği Baskını (26-27 Ocak 1920): Fransız muhafızlı depodan Kuvâ-yi Milliye'ye taşınan silahlar

Mütarekenin ardından boşaltılan Boğaz

Akbaş Cephaneliği Baskını, Mondros Mütarekesi'nin ardından İtilaf kuvvetlerinin denetimine geçen ve Eceabat yakınındaki bir koyda bulunan Osmanlı cephaneliğine, 26-27 Ocak 1920 gecesi Kuvâ-yi Milliye mensuplarınca düzenlenen baskındır. Bu yazı Türkçe Vikipedi'nin Akbaş Cephaneliği Baskını, Köprülülü Hamdi ve Dramalı Rıza Bey maddelerine dayanır.

Mondros Mütarekesi'nin birinci maddesi Çanakkale ve İstanbul Boğazlarının açılmasını, Karadeniz'e serbest geçişin sağlanmasını ve Çanakkale ile Karadeniz istihkâmlarının İtilaf Devletlerince işgalini öngörüyordu. İtilaf Devletleri bu maddeye dayanarak Osmanlı Harbiye Nezareti'nden Çanakkale Boğazı mevzilerinin 26 Kasım 1918 akşamına kadar boşaltılmasını istedi. Buna göre Gelibolu'daki 14. Kolordu ile 55. Tümen, Malkara'daki 49. Tümen ve Eceabat'taki 60. Tümen mevzilerini boşaltarak geri hatlara çekilecekti. Birlikler çekildikten sonra İtilaf unsurları Boğaz'ın iki yakasını işgal etti ve bölgedeki ikmal depolarını denetim altına aldı.

Depoda ne vardı?

Türkçe Vikipedi'ye göre bu depoların en önemlisi Akbaş Deposu'ydu. Depodaki malzemenin çok büyük bölümü, 1917 Bolşevik İhtilali sonucunda Doğu Cephesi'nde ele geçirilen malzemeydi: 8.000 tüfek, 40 Rus Maxim ağır makineli tüfeği, 20.000 sandık cephane ve çeşitli askerî malzeme. Deponun güvenliği Fransız birliklerine bırakılmıştı; garnizonda bir Türk birliği de görev yapıyordu. İtilaf Devletleri bu malzemeyi Rusya'da Kızıl Ordu'ya karşı savaşan ve Wrangel Ordusu olarak bilinen Beyaz Ordu birliklerine aktarmayı planlıyordu. Malzemenin kısa süre sonra yurt dışına çıkarılacağının öğrenilmesi Kuvâ-yi Milliye cephesinde tedirginlik yarattı.

Batı cephelerinin cephane sıkıntısı

15 Mayıs 1919'da İzmir'in Yunan kuvvetlerince işgal edilmesinin ardından toplanan Birinci Balıkesir Kongresi (26 Temmuz 1919), Alaşehir Kongresi (15 Ağustos 1919) ve İkinci Balıkesir Kongresi (19 Kasım 1919), Yunan işgaline karşı Ayvalık, İvrindi, Akhisar, Salihli, Soma, Aydın ve Ödemiş cephelerinin kurulmasını kararlaştırmıştı. Ancak hem Anzavur Ayaklanması'nın yol açtığı cephane tüketimi hem de bu cephelerin ihtiyaçları önemli bir ikmal sorunu doğurdu. Akbaş'taki malzemeye el konulması fikri böyle bir ortamda Balıkesir'deki 61. Tümen (Türkçe Vikipedi'nin baskın maddesinde "61. Ordu" diye geçer) komutanı Kâzım (Özalp) Bey ve Heyet-i Merkeziye üyesi Köprülülü Hamdi Bey tarafından gündeme getirildi.

Köprülülü Hamdi Bey ve Dramalı Rıza Bey

Köprülülü Hamdi Bey 1888'de Vardar'a bağlı Köprülü kasabasında doğdu, Üsküp İdadisi'nden sonra Mülkiye'yi bitirdi. Balkan Savaşı'nda yedek subay olarak Kumanova Cephesi'nde savaştı; daha sonra Demirköy, Malkara, Keşan, Sındırgı ve Edremit'te kaymakamlık yaptı. Edremit kaymakamıyken 6 Nisan 1919'da Damat Ferit Paşa hükûmetince görevden alındı ve hakkında tutuklama kararı çıktı. Burhaniye'ye geçerek bölgedeki dağınık Kuvâ-yi Milliye'yi örgütledi, Balıkesir Kongresi'ne katıldı ve Ağustos 1919'da Balıkesir Heyet-i Merkeziye üyeliğine seçildi.

Dramalı Rıza Bey ise 1890'da Drama'da doğmuştu. Balkan Savaşları sonrasında Drama-Serez bölgesinde komitacılık yapmış, Türk Batı Trakya Komitesi üyesi olmuş ve Teşkilât-ı Mahsusa'da görev almıştı. İzmir'in işgalinden sonra Batı Anadolu'daki Millî Mücadele hareketinin ilk öncülerindendi ve Çerkez Ethem ile birlikte Salihli cephesinde çalıştı. Miralay Kâzım Bey, Dramalı Rıza Bey'i müfrezesiyle birlikte Biga'ya, Köprülülü Hamdi Bey'in emrine gönderdi.

Hazırlık: köylü kıyafeti ve hileli bir plan

Köprülülü Hamdi Bey baskın öncesi incelemeler için Dramalı Rıza Bey'i görevlendirdi. Rıza Bey yerel köylü kıyafetiyle bölgede yaklaşık bir hafta çalışarak koğuşların yerlerini, nöbet noktalarını ve değişim saatlerini, asker ve subay sayısını, telefon hatlarını ve kayıkların yanaşıp yükleme yapabileceği noktaları inceledi. 18 Ocak 1920'de adamlarıyla Lapseki'ye gelen Hamdi Bey, Mülkiye'den arkadaşı Kaymakam Hasan Basri Bey'in yardımıyla malzemenin taşınması için gereken kayık ve motorları sağladı.

Plan hilelere dayanıyordu. İki ayrı koldan hareket eden Hamdi Bey ile Rıza Bey, bölgedeki eşkıyayı takip ediyormuş izlenimi verdi. Hamdi Bey'in iki adamı asker kaçağı olarak yakalanıp Gelibolu Müstahkem Mevki Komutanlığına gönderildi; durumdan haberdar olan komutan Halit Bey de bu iki "kaçağı" Akbaş'a sevk etti. Hamdi Bey'in adamlarından Yüzbaşı Davut Bey ise Akbaş'taki Türk muhafız birliğinin komutan yardımcısı süsü verilerek cephaneliğe gönderildi.

26 Ocak 1920 gecesi

Baskın için 26 Ocak 1920 gecesi seçildi. Gecenin ilerleyen saatlerinde Dramalı Rıza Bey ve yaklaşık 30 adamı garnizonu bastı; Senegalli sömürge askerleri direniş göstermedi. Anadolu kıyısında bekleyen vapurun çektiği mavna ve kayıklar koya yanaştı ve malzeme yüklendi. İngiliz devriye gemilerine yakalanmadan Anadolu kıyısına taşınan malzeme buradan kara yoluyla iç kesimlere gönderildi. Esir alınan sömürge askerleri garnizona geri gönderildi. Köprülülü Hamdi Bey, İngiliz komutana bıraktığı mektupta garnizonu 200 kişiyle bastığını ve askerlerin direnme şansı olmadığını yazdı.

Silahların akıbeti

Türkçe Vikipedi'ye göre Akbaş'tan kaçırılan silahlar, "bir taarruz kuvveti teşkil ve teçhîz ettikten sonra, Soma ile Akhisar arasında büyük bir taarruz yaparak Yunanları İzmir'den çıkarma amacıyla" Yenice'ye getirildi. Anzavur Ahmet ve Gâvur İmam'ın kuvvetleri Yenice'yi kuşattığında Dramalı Rıza Bey ve yanındakiler cephaneyi savundu; daha fazla tutamayacaklarını anlayınca cephaneyi ateşe verip çıkan kargaşadan yararlanarak kaçtılar.

İki komutanın sonu

Köprülülü Hamdi Bey, baskından sonra Biga'da görevliyken Anzavur kuvvetlerinin 16 Şubat 1920'de başlayan saldırıları sırasında esir düştü ve Biga'ya getirilirken öldürüldü. Cenazesi bir hafta kadar Biga hükûmet meydanında kaldıktan sonra Yusuf İzzet Paşa'nın emriyle törensiz olarak Küllük mezarlığına gömüldü; 1941'de törenle Biga şehitliğine defnedildi.

Dramalı Rıza Bey, Yenice olayı nedeniyle Damat Ferit Paşa'yı suçluyordu. Kaynaklar burada da ayrışır: kimine göre Kâzım Bey tarafından cezalandırılmış ve telafi için suikast teklif etmiş, kimine göre intikam almak için suikast kararı vermişti. Çerkez Ethem hatıratında Rıza Bey'i bu iş için kendisinin görevlendirdiğini yazmış, Bursa valiliğini yürüten Hacim Muhittin Bey ise bunu yalanlayarak onu kendisinin gönderdiğini söylemiştir. Dramalı Rıza Bey maddesine göre İstanbul'a gidince bu karardan döndü; ancak ihbar edildi, yargılandı ve Akbaş baskını nedeniyle 12 Haziran 1920'de İstanbul'da idam edildi. Gerekçeli idam kararında tütün ticaretiyle uğraştığı belirtilmiştir.

Akbaş baskını, Mütareke döneminde işgal kuvvetlerinin elindeki silahların Millî Mücadele'ye kazandırılması için yapılan baskınların en bilinenlerinden biridir. Köprülülü Hamdi Bey maddesinin dış bağlantılarında yer alan Nutuk başlığı da olayın Atatürk'ün anlatımında yer bulduğunu gösterir.