Kurtuluş Savaşı'nın iç ayaklanmaları arasında Koçgiri, hem coğrafyası hem de talepleri bakımından ötekilerden ayrılıyor. Düzce, Yozgat ya da Anzavur ayaklanmaları İstanbul hükümetine bağlılık söylemiyle çıkmıştı; Koçgiri'de ise talepler Sevr Antlaşması'nın Kürtlere ilişkin maddelerine dayanıyordu. Ayaklanmanın bastırılma biçimi de Ankara'daki Meclis'te tartışma ve soruşturma konusu oldu. Bu yazıda Türkçe Vikipedi'deki Koçgiri isyanı ve Sakallı Nureddin Paşa maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Koçgiri rebellion ve Revolts during the Turkish War of Independence maddelerini karşılaştırarak kullandık. İki dildeki anlatımlar birçok noktada farklı; bunları ayrıca belirttik.
Bölge ve aşiret
Türkçe maddeye göre Koçgiri aşireti kendi içinde 16 aşiretten oluşan, Alevi inancına mensup ve ana dili Kürtçenin Kurmanci lehçesi olan bir topluluktu. Suşehri, Hafik, Kemah, Kuruçay, Zara, İmranlı, Divriği, Refahiye, Kangal ve çevresinde 135 köyde en az 40.000 kişilik bir nüfus tahmin ediliyordu. İngilizce madde ayaklanmanın başlangıçta Alevi olduğunu, ama yakındaki Sünni aşiretlerden de destek topladığını ekler. İki madde de aşiret liderlerinin Kürdistan Teali Cemiyeti ile yakın ilişkisi olduğunu yazar.
Türkçe maddeye göre cemiyet Alişan Bey'i İmranlı'ya göndererek örgütlenme istedi; Alişan Bey, o sırada Kangal'da memur olan Baytar Nuri (Nuri Dersimi) ile birlikte örgütü kurdu. Baytar Nuri Zara, Divriği, Kangal, Hafik, İmranlı ve başka yerlerde şubeler açtı.
Mustafa Kemal'in uzlaşma girişimi
Türkçe madde Ankara'nın çatışmayı önlemek için attığı adımları sayar. Mustafa Kemal Paşa, Erzurum Kongresi kararlarının Kürtleri de kapsadığını anlatarak Alişan Bey'i ikna etmeye çalıştı ve ona Sivas milletvekilliği önerdi. Alişan Bey önce kabul etti, ama Alişir ve Baytar Nuri ile konuştuktan sonra reddetti. Baytar Nuri de milletvekilliği önerisini kabul etmedi. Ankara hükümeti Alişan Bey'i Refahiye kaymakam vekilliğine, kardeşi Haydar Bey'i İmranlı bucak müdürlüğüne atadı.
Bu girişimin bir sonucu oldu: Türkçe maddeye göre Mustafa Kemal Paşa'nın önerisiyle Tunceli'nin ileri gelenlerine de milletvekilliği önerildi, onlar teklifi kabul ederek isyana katılmadı. Madde bu nedenle isyanın Sivas-Erzincan bölgesinde sınırlı kaldığını yazar.
Dikkat: yanlış bilinen
Bu dönemin anlatımında iki dildeki maddeler belirgin biçimde ayrılıyor. Türkçe madde Ankara'nın atamalar ve milletvekilliği teklifleriyle çatışmayı önlemeye çalıştığını anlatır. İngilizce madde aynı adımları "Kemalistler önce siyasi özgürlük taleplerini dinledi, ama aynı zamanda bölgeye önemli kuvvetler kaydırdı" diye özetler ve hükümetin Elazığ valisini güvence vermek üzere Pertek'e göndermesini Kürtleri aldatma girişimi olarak niteler. Aynı İngilizce madde ise tarihçi Michael Rubin'den "Koçgiri ayaklanmasına geriye dönük olarak milliyetçi güdüler yüklemek hata olur" görüşünü de aktarır. Okurken bu yorum farkını akılda tutmak gerekiyor.
Talepler
Türkçe maddeye göre 1920 başlarında Baytar Nuri, Yellice nahiyesindeki Hüseyin Abdal tekkesinde aşiret reisleriyle toplanarak Sevr Antlaşması'nın uygulanmasını ve bağımsız bir Kürt devleti kurulmasını kararlaştırdı. 25 Kasım 1920'de "Batı Tunceli Aşiret Reisleri" Meclis'e Sevr'in uygulanması gerektiğini, aksi hâlde haklarını silah zoruyla alacaklarını bildirdi.
İngilizce madde talepleri daha ayrıntılı listeler ve bildirinin 15 Kasım 1920'de verildiğini yazar: Ankara, Kürtlerin İstanbul'daki padişahla yaptığı anlaşmaya uymalı ve Kürt özerkliğini kabul etmeli; Erzincan, Malatya, Elazığ ve Sivas cezaevlerindeki Kürt mahkûmlar serbest bırakılmalı; Kürt nüfusun çoğunlukta olduğu yerlerdeki Türk yönetimi ve oraya gönderilen askerî birlikler çekilmeli. Yanıt için 24 Kasım 1920'ye kadar süre tanınmıştı. Madde 25 Aralık'ta yeni taleplerin geldiğini de yazar. Merkez Ordusu Komutanı Sakallı Nureddin PaşaGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Silahlı çatışma
İsyanın başlangıcı için Türkçe madde iki aşama verir. Önce Koçgirili Alişir ve 306 isyancının bir karakolu basmasıyla ilk olaylar yaşandı; İmranlı'ya gelen 6. Süvari Alayı Komutanı Binbaşı Halis yakalanıp isyancıların harp divanı kararıyla idam edildi. Asıl ayaklanma ise, Türkçe maddeye göre, 6. Süvari Alayı'nın bir grup asker kaçağını yakalamak isterken baskına uğramasıyla 6 Mart 1921'de başladı. İngilizce Revolts listesi de Koçgiri ayaklanmasını 6 Mart - 17 Haziran 1921 olarak verir.
Tarih notu
Başlangıç tarihi kaynaklarda farklı geçiyor. Türkçe ve İngilizce maddelerin giriş cümleleri ayaklanmanın Şubat 1921'de başladığını söyler; Türkçe maddenin gövdesi ve İngilizce isyanlar listesi ise 6 Mart 1921 tarihini verir. İngilizce madde Mustafa Kemal'in Nuri Dersimi'nin tutuklanmasını emrettiğini ve onun 20 Aralık 1920'de gözaltına alındığını da yazar. Biz olay tarihi olarak iki kaynakta ortak geçen 6 Mart 1921'i kullandık.
Ankara hükümeti bastırma görevini Merkez Ordusu'na verdi. Türkçe maddeye göre Sakallı Nureddin Paşa'nın Merkez Ordusu emrinde, Topal Osman Ağa'nın bizzat komuta ettiği 42. ve 47. Giresun alayları görevlendirildi; isyanı bastırmak için 3.161 erden oluşan birlikler gönderildi, isyancıların mevcudu ise en az 3.000 kadardı. İngilizce madde de Nureddin Paşa'nın Topal Osman'ın taburları dâhil yaklaşık 3.000 süvari ve düzensiz kuvvet gönderdiğini yazar ve ilk büyük çarpışmanın isyancıların lehine sonuçlandığını ekler.
Türkçe maddeye göre Nisan'da harekâtın ilk evresi bitince isyancılar küçük gruplar hâlinde kuzey ve kuzeydoğuya dağıldı; ikinci evredeki geniş takip harekâtıyla etkinlikleri kırıldı. 17 Haziran 1921'de Haydar Bey'in kardeşi Alişan, 32 ileri gelen ve 500'den fazla isyancı teslim oldu ve yargılanmak üzere Sivas'a gönderildi. Giresunlu Topal Osman AğaGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Bastırmanın bedeli ve Meclis soruşturması
İngilizce madde harekâtın sivillere etkisini ayrıntılı anlatır. Sivas valisi Ebubekir Hazım Tepeyran'ın 31 Mayıs 1921 tarihli raporundan aktarıldığına göre 132 köy yakılıp yıkılmış, yüzlerce kişi öldürülmüş, mallar ve hayvanlar yağmalanmış, korkan köylülerin bir kısmı dağlara sığınmıştı. Madde, Meclis'teki Kürt mebusların talebiyle bir soruşturma heyeti (Koçgiri Tahkikat Heyeti) kurulduğunu, heyetin 107 köyün ve 1.703 hanenin tamamen tahrip edildiğini raporladığını yazar. Öldürülen sivillerin sayısı için madde kesin veri olmadığını, tahminin 1.000 civarında olduğunu belirtir.
Türkçe Sakallı Nureddin Paşa maddesi de Koçgiri isyanını bastırma şekline ilişkin tartışmaların sürdüğünü kaydeder. Aynı madde, Merkez Ordusu'nun 9 Aralık 1920'de Pontus çetelerine karşı Amasya'da 10.000 askerle kurulduğunu ve Nureddin Paşa'nın "çok sert önlemler" aldığını yazar.
Dikkat: yanlış bilinen
İngilizce madde, soruşturma raporunun Nureddin Paşa ile Topal Osman'ın yargılanmasını önerdiğini, Mustafa Kemal'in buna engel olduğunu, Nureddin Paşa'yı Yüksek Askerî Şûra'ya getirdiğini ve sonra milletvekili yaptığını söyler. Türkçe Sakallı Nureddin Paşa maddesi ise milletvekilliği konusunda farklı bir tablo çizer: Nureddin Paşa Aralık 1924'te Bursa'daki ara seçimde bağımsız aday olarak Halk Partisi'nin adayını yenerek milletvekili seçilmişti. Yani milletvekilliğini Mustafa Kemal'in verdiği bir görev gibi anlatmak Türkçe maddeyle çelişiyor. İngilizce maddede Nureddin Paşa'ya ya da Topal Osman'a atfedilen, kaynakların kimin söylediği konusunda bile anlaşamadığı ağır bir söze de yer verilir; doğrulanamadığı için buraya almadık.
Projemizdeki yeri
Koçgiri ayaklanması Ankara hükümetinin aynı aylarda hem batıda Yunan ordusuyla, hem doğuda ve Karadeniz'de başka sorunlarla uğraştığı bir döneme denk geliyor: Mart 1921, İkinci İnönü Muharebesi'nin ayıdır. Türkiye Büyük Millet Meclisi kayıtlarına geçen soruşturma ise yeni Meclis'in, kendi ordusunun bir iç harekâtını sorgulayabildiğini gösteren bir örnek. Konu bugün de tartışılıyor: Türkçe maddeye göre 1 Nisan 2021'de, ayaklanmanın yüzüncü yılında, ayaklanma ve sonrasının araştırılması için Meclis'e bir araştırma önergesi verildi.
#1
