Düzce-Bolu ayaklanmaları (Nisan-Eylül 1920): Hendek'te şehit edilen tümen komutanı ve Ankara'nın yakınına kadar gelen is

23 Nisan 1920'de Büyük Millet Meclisi açıldığında, Ankara'nın kuzeybatısında on gündür bir ayaklanma sürüyordu. Düzce'de başlayan isyan kısa sürede Bolu'ya, Hendek'e, Adapazarı'na yayıldı; bastırıldıktan birkaç hafta sonra ikinci bir dalga geldi. Bu yazı iki Düzce-Bolu ayaklanmasını ve aynı aylarda İstanbul'un kurduğu Kuvâ-yi İnzibâtiye ile bağlantısını anlatıyor. Dayanaklarımız Türkçe Vikipedi'deki Düzce-Bolu Ayaklanmaları ile İngilizce Wikipedia'daki Revolts during the Turkish War of Independence maddeleri.

Arka plan

Türkçe maddeye göre İstanbul'un işgalinden sonra Anadolu'da başlayan milli hareket İstanbul hükümeti ve İngilizler tarafından hoş karşılanmıyordu. Ankara'daki meclise karşı din ve hanedan bağlılığı üzerinden bazı kesimler ayaklandırıldı. Madde Bolu, Düzce, Hendek ve Adapazarı'nda halkın "Padişah nerede ise biz oradayız" sloganıyla hareket ettiğini yazar.

Bu bölgede ayaklanmanın yayılmasını kolaylaştıran bir başka etken, birkaç ay önce Marmara'nın güneyinde başlayan Anzavur hareketiydi. İngilizce listeye göre İkinci Anzavur ayaklanması 16 Şubat - 19 Nisan 1920 arasında sürüyordu. Yani Düzce'deki isyan başladığında Anzavur henüz bastırılmamıştı.

Birinci ayaklanma: 13 Nisan - 31 Mayıs 1920

Türkçe maddeye göre ilk isyan 13 Nisan 1920'de Düzce'de başladı. İsyancılar Düzce'deki güvenlik müfrezesini basıp komutanı Mahmut Nedim Bey'i esir aldı ve bölgeyi denetim altına aldı. İsyan kısa sürede Bolu'ya, Hendek'e, Adapazarı'na ve Safranbolu'ya kadar yayıldı.

En ağır kayıp Hendek'te yaşandı. Maddeye göre 24. Tümen Komutanı Kurmay Yarbay Mahmut Bey Hendek yakınında isyancıların pususuna düşürülüp şehit edildi; tümeni dağıldı ve silahlar isyancıların eline geçti. Madde bu gelişmenin Ankara'da büyük endişeye yol açtığını yazar. Bir tümenin, üstelik komutanıyla birlikte, kendi ülkesinin içinde dağılması, yeni meclisin askerî gücünün ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyordu.

İsyanı bastırmak için önce Çerkez Ethem, ardından Albay Refet (Bele) ve Ali Fuat (Cebesoy) komutasındaki birlikler görevlendirildi. Türkçe maddeye göre Ethem 26 Mayıs'ta Düzce'ye girdi, Refet Bey 31 Mayıs'ta Geyve'yi aldı. Madde Ethem kuvvetlerinin Düzce'de ağır tedbirler uyguladığını, isyan liderlerini idam ettiğini ve İstanbul hükümetinin gönderdiği subayları da cezalandırdığını yazar. Elebaşlarından Berzeg Sefer Bey idam edildi.

Kuvâ-yi İnzibâtiye bağlantısı

Ayaklanmalar İstanbul'un kurduğu bir askerî güçle aynı zamana denk geldi. Türkçe maddeye göre İstanbul hükümeti İngilizlerin desteğiyle 18 Nisan 1920'de Kuvâ-yi İnzibâtiye adlı bir birlik kurdu. Süleyman Şefik Paşa komutasındaki bu kuvvet 8 Mayıs'ta İzmit'e geçti, ama etkili bir sonuç alamadı. Anzavur'a cephane ve para verildi; o da Adapazarı'ndan Geyve'ye saldırdı ve Ali Fuat Paşa'nın direnişiyle püskürtüldü.

Madde Kuvâ-yi İnzibâtiye'nin sonunu da kısaca verir: Ali Fuat Paşa ile gizli temas kuran Suphi Paşa komutasında 14 Haziran 1920'de harekete geçti, ama mensuplarının bir kısmının milli kuvvetlere katılmasıyla kısa sürede dağıldı ve 25 Haziran'da tamamen lağvedildi. İngilizce liste de Kuvâ-yi İnzibâtiye'yi 18 Nisan - 25 Haziran 1920 tarihleriyle verir.

İkinci ayaklanma: Temmuz - Eylül 1920

Birinci isyan bastırılalı çok olmamıştı. Türkçe maddeye göre milli kuvvetler başka bölgelerdeki ayaklanmalarla uğraşırken Abaza ve Çerkez kökenli bazı gruplar ikinci bir isyan başlattı. Bolu Dağı bölgesine gönderilen birlikler isyancıların kurduğu pusuda ağır kayıp verdi; takviye birliklerle bölgeye yeniden hâkim olundu ve ayaklanma bastırıldı.

Daha sonraki harekâtlarda Refet Bele, Yarbay Arif, Çolak İbrahim ve Çerkez Ethem gibi komutanlar çeşitli yönlerden bölgeye girdi. Türkçe maddeye göre Düzce, Hendek ve Adapazarı yeniden denetim altına alındı.

Aynı aylarda Anadolu'nun haritası

İngilizce Revolts maddesindeki liste, Düzce'nin tek başına bir olay olmadığını gösteriyor. 1920'nin ilk yarısında Ankara aynı anda birçok cephede iç ayaklanmayla uğraşıyordu: Üçüncü Anzavur ayaklanması (10-22 Mayıs 1920), Birinci Yozgat ayaklanması (15 Mayıs - 27 Ağustos), Zile (25 Mayıs - 21 Haziran), Milli aşireti (1 Haziran - 8 Eylül), İnegöl (20 Temmuz - 20 Ağustos). Madde, Mustafa Kemal'in en büyük kaygılarından birinin iç ayaklanmaları bastırmak olduğunu, bunun için Meclis'in Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkardığını ve seyyar jandarma birlikleri kurduğunu yazar.

Meclis'in hukuki cevabı: Hıyanet-i Vataniye Kanunu

Düzce'deki isyan sürerken Meclis'in çıkardığı ikinci kanun doğrudan bu tür ayaklanmalara yönelikti. Türkçe Vikipedi'deki Hıyanet-i Vataniye Kanunu maddesine göre 2 numaralı kanun 29 Nisan 1920'de, yani Meclis'in açılmasından altı gün sonra kabul edildi. Kanun, Büyük Millet Meclisi'nin meşruiyetine söz, fiil ya da yazıyla isyan edenleri vatan haini sayıyordu. Madde, kanunun Birinci Dünya Savaşı sırasında İttihat ve Terakki hükümetince çıkarılan Hıyanet-i Askeriye Kanunu'ndan esinlendiğini ve belirgin amacının, otoritesi henüz tartışmalı olan Meclis'e yönelik direnişleri kırmak olduğunu yazar.

Kanunu uygulamak için 18 Eylül 1920'de İstiklal Mahkemeleri kuruldu; bu tarih ikinci Düzce-Bolu ayaklanmasının bastırıldığı 23 Eylül'den yalnızca beş gün öncesine denk geliyor. Aynı madde, kanunun uzun bir ömür sürdüğünü de not eder: 1925'te eklenen bir maddeyle dini siyasete alet etmek amacıyla cemiyet kurmak da vatana ihanet kapsamına alındı ve 2 sayılı kanun ancak 12 Nisan 1991'de 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu'yla yürürlükten kaldırıldı.

Sonuç

Düzce-Bolu ayaklanmaları, Büyük Millet Meclisi'nin ilk aylarını kendi varlığını korumakla geçirdiğini gösteren olaylardan biri. Bir tümen komutanının şehit edilmesi, karargâhın haberleşme hatlarının kesilmesi ve isyanın Ankara'ya kadar yaklaşması, meclisin o aylarda batı cephesine ayırabileceği güç ne olursa olsun önce içeriyi düzene sokmak zorunda olduğunu ortaya koydu. Projemizdeki Anzavur ayaklanmaları ve Çerkez Ethem konuları aynı dönemin diğer halkalarını anlatıyor.