Kût'ül-Amâre teslimi (29 Nisan 1916): 147 günlük kuşatma, ilk havadan ikmal denemesi ve 2 milyon sterlinlik reddedilen t

Kût'ül-Amâre Kuşatması, Türkçe Vikipedi'de "Kût'ül-Amâre Zaferi" ya da Birinci Kut Muharebesi adıyla da anılır. İngilizce Wikipedia'ya göre 7 Aralık 1915'ten 29 Nisan 1916'ya kadar süren kuşatmada Osmanlı ordusu, Bağdat'ın 160 kilometre güneyindeki Kut kasabasında yaklaşık 8.000 kişilik İngiliz-Hint garnizonunu kuşattı. 1915'te kasabanın nüfusu 6.500 civarındaydı. Tarihçi Christopher Catherwood kuşatmayı "Birinci Dünya Savaşı'nda Müttefiklerin en kötü yenilgisi" diye nitelemiştir.

Kut'a sığınan tümen

İngilizce maddeye göre Selman-ı Pak'tan çekilen Tümgeneral Charles Townshend'in 6. (Puna) Tümeni 3 Aralık 1915 civarında Kut'a ulaştı. Townshend Basra'ya doğru çekilmeyi sürdürmek yerine Dicle'nin uzun bir kıvrımı içinde, savunmaya elverişli bu kasabada kalmayı seçti. Halil Paşa'nın takip kuvvetleri 7 Aralık'ta geldi. Kuşatmanın kurulabileceği anlaşılınca Townshend süvarisini Yarbay Gerard Leachman önderliğinde güneye kaçırdı.

İngilizce madde, Osmanlı kuvvetlerinin başlangıçta yaklaşık 11.000 kişi olduğunu ve sürekli takviye aldığını yazar. Kuşatmayı Alman Mareşal von der Goltz yönetti. Aralık'taki üç saldırıdan sonra Goltz, Kut'un karşısına kuşatma tahkimatları kurdurdu ve Basra'dan nehir yoluyla gelecek bir yardım kuvvetini kesmek için mansapta savunma hatları hazırlattı. 45. ve 51. tümenlerden oluşan 18. Kolordu Kut'u kuşatırken, 35. ve 52. tümenlerden oluşan 13. Kolordu nehrin aşağısında yardım kuvvetlerini durdurmakla görevlendirildi.

Dicle boyunca dört yardım girişimi

Türkçe Vikipedi'ye göre ilk yardım harekâtı Korgeneral Fenton Aylmer komutasındaki 19.000 kişilik orduyla yapıldı. 6 Ocak 1916'daki Sağ Sahil Muharebesi'nde İngilizler 4.262 ölü ve yaralı verip geri çekildi. 13 Ocak'taki Vadi Muharebesi'nde 1.600, 20-21 Ocak'taki Felahiye (Hanna) Muharebesi'nde 2.741 kayıp verdiler. İngilizce maddeye göre Felahiye'deki iyi hazırlanmış Osmanlı mevzileri ve özellikle iyi yerleştirilmiş makineli tüfek yuvaları, yardım kuvvetini Ali Garbi üssüne geri çekilmeye zorladı.

Mart başında Aylmer yeniden saldırdı. Türkçe maddeye göre 8 Mart 1916'da Sâbis (Dujaila) mevkiinde Miralay Ali İhsan (Sabis) Bey komutasındaki 13. Kolordu'ya hücum eden İngilizler ağır kayıpla çekildi; Aylmer 12 Mart'ta görevden alındı, yerine General George Gorringe getirildi. İngilizce maddeye göre Gorringe 5 Nisan'da başlayan son taarruzda Felahiye'yi ağır kayıpla aldı, 17 Nisan'da Beyt İsa'yı ele geçirdi; ama 22 Nisan'daki Sannaiyat saldırısı yaklaşık 1.200 kayıpla başarısız oldu.

Açlık ve gökyüzünden çuval

İngilizce maddeye göre kuşatma sürdükçe erzak tükendi. Çavuş Munn, Şubat ortasında tayınların azaldığını, tütün bitince kurutulmuş yeşil yaprak, çay yaprağı ve talaş içtiklerini, çay bitince zencefil kaynattıklarını anlatmıştı. Dizanteri ve iskorbüt yayıldı. Nisan'da açlık, Hint askerlerini dinlerinin gereği olan et yememe kuralını bırakıp at eti yemeye zorladı. Mart başında Osmanlı Krupp topları kasabanın büyük kısmını yıkan ağır bir bombardıman başlattı.

İngilizce Wikipedia'ya göre Nisan 1916'da Kraliyet Uçan Kolordusu'nun 30. Filosu tarihteki ilk havadan ikmal harekâtını yaptı. Ancak paketler sık sık Dicle'ye ya da Osmanlı siperlerine düştü; 11-29 Nisan arasında atılan yiyecek ancak üç günlüktü. Türkçe Vikipedi bu ikmalin 26 gün boyunca, Dicle'deki Ora üssünden üç Short 184 deniz uçağıyla yapıldığını yazar.

29 Nisan 1916: teslim

Türkçe maddeye göre Goltz Paşa 19 Nisan 1916'da Bağdat'taki karargâhında tifüsten öldü ve Mirliva Halil (Kut) Paşa 6. Ordu komutanlığına getirildi. İngilizce maddeye göre Townshend 26 Nisan'da ateşkes sağladı; görüşmeler sonuç vermeyince 147 günlük kuşatmanın ardından 29 Nisan 1916'da kayıtsız şartsız teslim oldu. Yaklaşık 13.000 Müttefik askeri esir düştü. Türkçe Vikipedi, Townshend'in dört general, 481 subay ve 13.100 erle birlikte teslim olduğunu yazar. Bütün yardım girişimleri İngilizlere 30.000 civarında ölü ve yaralıya mal olmuştu; Osmanlı kaybının 10.000 civarında olduğu tahmin edilir.

Türkçe Vikipedi, Halil Paşa'nın zaferden sonra 6. Ordu'ya yayımladığı mesajı da aktarır. Mesajda Halil Paşa ordusunun Kut karşısında ve yardım ordularına karşı "350 subay ve 10 bin erini şehit" verdiğini söyler ve olayı Çanakkale'den sonraki ikinci büyük zafer diye niteler: "İşte Osmanlı sebatının İngiliz inadını kırdığı birinci zaferi Çanakkale'de, ikinci zaferi burada görüyoruz."

Sonrası

İngilizce Wikipedia'ya göre teslimden sonra iki taraf yaklaşık 1.500 hasta ve yaralı esiri karşılıklı değiştirdi. Townshend savaşın geri kalanını Heybeliada'da görece rahat koşullarda geçirdi. İngiliz tarihçi Jan Morris Kut'un kaybını "İngiliz askerî tarihinin en aşağılayıcı teslimi" diye tanımladı. Generaller Lake ve Gorringe görevden alındı; yerine gelen General Frederick Stanley Maude ordusunu yeniden düzenledi. Türkçe maddeye göre İngilizler İkinci Kut Muharebesi'nden sonra 23 Şubat 1917'de Kut'u geri aldı; on bir ay sonra da 11 Mart 1917'de Bağdat düştü.

Türkçe Vikipedi'ye göre Halil Paşa sonradan bu zafere dayanarak "Kut" soyadını aldı. Selman-ı Pak maddesi ise zaferde en büyük payın, Nureddin Bey'in planlarını sürdüren ve Kut'taki İngilizleri çember altında tutan 13. Kolordu Komutanı Albay Ali İhsan (Sabis) Bey'e ait olduğunu, Sâbis'te İngilizleri yenen birliğin de bu kolordu olduğunu yazar.