Bomba Tepe (Hill 60), 21-29 Ağustos 1915: Çanakkale'de Anzak cephesinin son taarruzu ve yarısı alınabilen tepe

Ağustos 1915'in büyük taarruzları Conkbayırı'nda ve Anafartalar'da durdurulduktan sonra müttefik komuta bir kez daha denedi. 21 Ağustos'ta Suvla'dan Yusufçuk Tepe ile İsmailoğlu Tepesi'ne, Arıburnu'ndan ise İngilizlerin Hill 60 dediği alçak bir tepeye saldırıldı. Türk resmî tarihi bu günü İkinci Anafartalar Muharebesi olarak anar. Bu yazı o günün güneyde kalan parçasına, Hill 60'a odaklanıyor. Dayanaklarımız İngilizce Wikipedia'daki Battle of Hill 60 (Gallipoli) maddesi ile Türkçe Vikipedi'deki İkinci Anafartalar Muharebesi maddesi.

Tepenin adı ve önemi

İngilizce madde tepenin Türkçe adını "Kaiajik Aghala" diye, yani Kayacık Ağılı olarak verir. Türkçe madde aynı noktayı Bomba Tepe adıyla anar. Hill 60, Sarı Bayır sırtlarının kuzey ucunda alçak bir tümsekti, ama Suvla'daki çıkarma bölgesine hâkimdi. İngilizce maddeye göre bu tepe ile Suvla'daki Yusufçuk Tepe alınırsa Arıburnu ile Suvla çıkarma bölgeleri güvenli biçimde birleşecekti. O güne kadar iki bölge arasındaki alçak arazi yalnızca ince bir ileri karakol hattıyla tutuluyordu.
Türkçe maddeye göre müttefiklerin amacı Suvla ile Anzak cephesi arasındaki zayıf hattı düzenlemekti; bu hat devriyelerle tutuluyordu ve özellikle geceleri güvensizdi. Hamilton ve Birdwood, İsmailoğlu Tepesi ile Bomba Tepe arasına bir siper kazılarak bu boşluğun kapatılmasına büyük önem veriyordu. Taarruz Albay Halil Bey komutasındaki Osmanlı 7. Tümeni'nin mevzilerine yönelecekti.

Karma bir tugay

Ağustos başındaki Sarı Bayır harekâtının kayıpları büyüktü. Türkçe madde, ancak dört tugaydan parçalar bir araya getirilerek tek bir tugaylık kuvvet oluşturulabildiğini yazar. İngilizce madde General Herbert Cox'a verilen birlikleri tek tek sayar: Yeni Zelanda Atlı Tüfekçiler Tugayı'ndan Canterbury ve Otago alayları (400 kişi), Avustralya 4. Piyade Tugayı'ndan 13. ve 14. taburlar (500 kişi), 29. Hint Tugayı'ndan iki Gurka taburu, İrlandalı Connaught Rangers'ın 5. Taburu (700 kişi), 10. Hampshire (330 kişi) ve 4. Güney Galler taburu. Liste, bir tugay adı altında ne kadar yıpranmış ve dağınık birliklerin toplandığını kendi başına anlatır.

Plana göre asıl hedef Hill 60 Yeni Zelandalılara verildi. Solda Connaught Rangers Kabak Kuyu'daki su kuyularını, Gurkalar Susak Kuyu'yu alacaktı. Sağda Avustralyalılar ve Hampshire taburu Türk ihtiyatlarını üzerine çekmek için bir gösteri saldırısı yapacaktı.

21 Ağustos: neredeyse hiç bombardıman olmadan

İngilizce maddeye göre 21 Ağustos sabahı, saldırıdan önce yapılacak Yeni Zelanda topçu ateşinin Suvla taarruzunu desteklemek üzere kaydırılmasına karar verildi. Saldırı topçu yeniden kullanılabilsin diye otuz dakika ertelendi, ama sonunda Hill 60 ve çevresi neredeyse hiç dövülmedi. Türkçe madde de aynı değişikliği anlatır: 45 dakikalık hazırlık ateşi yarım saate indirildi ve taarruz 15.30'da başladı.

Türkçe madde 21 Ağustos'un ilginç bir ayrıntısını da verir: Taarruzun öğleden sonraya bırakılmasının sebebi güneşi arkaya almaktı; ama ağustos olmasına rağmen bulutlanan hava güneşi örttü, ovadan yükselen hafif sis Osmanlı siperlerinin üstüne çöktü ve bombardımanda tutuşan fundalıklar araziyi dumanla kapladı.

Yeni Zelandalılar 400 metrelik yaklaşma yürüyüşüyle Türk mevzilerine yöneldi. İngilizce maddeye göre bazı Türk askerleri ilerleyen hatları görünce ön siperi bırakıp arka siperlere çekildi ve Yeni Zelandalılar 15.45'te ön mevzileri tutmaya başladı. Connaught Rangers kuyuları aldı ve ardından tepeye atıldı, ama sırttan gelen yoğun tüfek, makineli tüfek ve isabetli topçu ateşiyle durduruldu.

Sağ kanatta durum daha ağırdı. Avustralyalılar ve Hampshire taburu, Hill 100'den Hill 60'a kadar Türk siperleri ve topçusunun hâkim olduğu Kayacık Deresi vadisini geçmek zorundaydı. İki madde de aynı korkunç ayrıntıyı verir: Topçu ateşiyle tutuşan çalılıklarda yaralıların bir kısmı yanarak öldü. Türkçe madde sağ kanattaki ilk dalgayı oluşturan 150 kişiden yalnız 40'ının korunaklı bir hatta ulaşabildiğini, ikinci dalganın aynı sonla karşılaştığını, üçüncü dalganın ise ileri çıkamadığını yazar. Gün sonunda taarruz Bomba Tepe'nin eteklerine ancak ulaşabildi.

22 Ağustos: yeni gelen tabur

İngilizce maddeye göre 22 Ağustos'ta saldırı, yeni gelen Avustralya 2. Tümeni'nden 18. Tabur ile desteklendi. Askerler dinç ve sağlıklıydı, ama deneyimsiz ve donanımı eksikti. Yalnızca süngüyle yaptıkları şafak saldırısında 750 kişiden 383'ü kayıp verdi. Türkçe madde aynı günü tek cümleyle anar: Ertesi sabah yenilenen ileri harekât, Anzak hattını tepeye bir miktar daha yaklaştırdı.

27-29 Ağustos: ikinci büyük saldırı

27 Ağustos'ta saldırı yenilendi ve yamaçta biraz daha ilerlendi, ama zirve Osmanlıların elinde kaldı. İngilizce maddeye göre o akşam Avustralya 3. Hafif Süvari Tugayı'ndan 9. Hafif Süvari Alayı takviye olarak gönderildi; yeni komutanı Yarbay Carew Reynell'in önündeki 75 kişilik dalga yolunu kaybetti, açıkta Osmanlı makineli tüfeklerine yakalandı ve Reynell de dahil çok sayıda asker öldü. 28 Ağustos'ta 10. Hafif Süvari Alayı da savaşa sürüldü ve zirvedeki bazı siperler alındı. Ama Osmanlılar Suvla'ya bakan kritik kuzey yüzüne tutundu. Hücum ve karşı hücumlar 29 Ağustos'a kadar sürdü.

Bilanço ve yorumlar

İngilizce madde müttefik kaybını "1.100'ü aşkın" olarak verir; Avustralya 18. Taburu iki haftadan kısa sürede gücünün üçte birine inmişti. Tarihçi Chris Coulthard-Clark muharebeyi "kötü yönetilmiş saldırılar dizisi" olarak tanımlar. Brad Manera ise denize bakan yamaçların alınmasıyla Anzak kanadının güvenceye alındığını ve Suvla ile bağlantının açıldığını, yani saldırının bir kazanç da sağladığını savunur. Osmanlı kayıpları için iki maddede de rakam bulunmuyor.

Hill 60, Arıburnu'nda müttefiklerin Aralık 1915'teki tahliyeden önce yaptığı son taarruz oldu. 10. Hafif Süvari Alayı'ndan Teğmen Hugo Throssell burada aldığı Victoria Haçı ile yarımadada bu nişanı alan son asker oldu.

Bugün

İngilizce madde, savaştan sonra Türkiye ile yapılan barış antlaşmasına müttefik ölülerinin gömüldüğü topraklarda mezarlık ve anıt kurmak için mülkiyet hakkı tanıyan bir hüküm konduğunu, 1920'de mezarlığın İmparatorluk Savaş Mezarları Komisyonu'na devredildiğini yazar. Tepede bugün Hill 60 Commonwealth Savaş Mezarlığı bulunuyor.

Bomba Tepe, Mustafa Kemal'in Anafartalar Grubu Komutanı olarak sorumlu olduğu cephenin güney ucunda yaşandı. Türkçe madde 21 Ağustos'taki iki saldırının da Osmanlı açısından "Anafartalar Grup Komutanı Kurmay Albay Mustafa Kemal'in mevzilerine" yöneldiğini hatırlatır. Ağustos taarruzunun son halkası olan bu tepe, iki tarafın da artık büyük bir sonuç alamayacağının, cephenin yeniden siper savaşına döneceğinin habercisiydi.