Pera Palas ve 101 numaralı oda: Orient Express yolcularının oteli, Atatürk'ün 1917'deki ilk kaydı

Beyoğlu'nun Tepebaşı semtinde, Meşrutiyet Caddesi üzerindeki Pera Palas, İstanbul'un en tanınmış tarihî otelidir. Vikipedi'ye göre otelin 101 numaralı odası Mustafa Kemal Atatürk'ün kaldığı oda olarak bilinir ve 1981'den beri müze oda olarak ziyaret edilir. Bu yazı otelin hikâyesini ve Atatürk ile ilişkisini Vikipedi'nin Türkçe galataPera Palas Oteli maddesi ile İngilizce Pera Palace Hotel maddesine dayanarak anlatır. İki madde bazı ayrıntılarda birbirinden ayrılır; bu farklar notlarda gösterilmiştir.

Orient Express için bir otel

Türkçe maddeye göre Pera Palas, 1888'de Paris-İstanbul seferlerine başlayan Orient Express'in yolcularını İstanbul'da modern bir binada ağırlamak için kuruldu. İnşaat 1892'de başladı, açılış balosu 1895'te yapıldı. Otel, Haliç'e bakan ve kültürel hayatı nedeniyle "küçük Avrupa" diye anılan Pera'nın Tepebaşı bölgesine yapıldı. Mimarı Levanten Alexandre Vallaury'ydi. İngilizce madde de 1892 başlangıç ve 1895 açılış tarihlerini aynen verir ve otelin adını bulunduğu semtten aldığını ekler.

Türkçe maddeye göre Orient Express'in o dönemki sahibi olan Yataklı Vagonlar Kumpanyası (Compagnie Internationale des Wagons-Lits) 1896'da kendi işletme şirketini kurarak otelin yarı mülkiyetini aldı. Kaynak Pera Palas'ı "Türkiye'nin Avrupa standartlarındaki ilk oteli" olarak tanımlar; İngilizce madde de onu "Türkiye'deki en eski Avrupa oteli" diye anar.

Elektrik, asansör ve sıcak su

Türkçe maddeye göre Pera Palas açıldığında İstanbul'da saraylar dışında elektrik kullanma ayrıcalığı olan birkaç yapıdan biriydi. Madde bunu II. Abdülhamid'in, elektrik hatları çekilmesinin suikasta yol açabileceği korkusuyla elektriği yalnızca birkaç yere vermesine bağlar. Bina ayrıca İstanbul'daki ilk elektrikli asansörün ve ilk akan sıcak suyun bulunduğu yapı olarak anılır.

İngilizce madde bu bilgileri biraz farklı bir dille verir: otel, imparatorluk sarayları dışında Osmanlı Devleti'nde elektrikle çalışan ilk binaydı; şehirde misafirlerine sıcak akan su sağlayan tek adresti ve İstanbul'un ilk, Avrupa'nın ikinci elektrikli asansörüne sahipti.

Mimari: Art Nouveau, neoklasik ve oryantalist

Türkçe maddeye göre Vallaury, İstanbul'da Osmanlı Bankası binasını ve Arkeoloji Müzesi'ni de tasarlamış bir mimardı. Pera Palas'ta Art Nouveau, neoklasik ve oryantalist üslupları bir arada kullandı. Bina 46 x 28 metrelik dikdörtgen bir taban üzerinde, ikisi bodrum olmak üzere dokuz kattan oluşur. Planın merkezinde, giriş katında büyük bir salon olarak düzenlenmiş Kubbeli Salon vardır; madde bu salonu binanın kalbi olarak tanımlar. Art Nouveau üslup en çok ünlü asansörün çevresindeki merdivenlerde, oryantalist üslup ise Kubbeli Salon'da hissedilir.

Savaş, işgal ve el değiştiren işletme

Türkçe maddeye göre Pera Palas Birinci Dünya Savaşı'na kadar parlak bir dönem yaşadı. Osmanlı ile Fransa arasında savaş çıkınca Yataklı Vagonlar Kumpanyası otele alıcı bulamadı. 1915'te mülkiyeti değil ama işletmesi Mersinli Bodossaki Anastassiadis'e verildi. Kaynağa göre Bodossaki işgal yıllarında işgalcilerle sıkı ilişki içindeydi ve onlarla birlikte ansızın ayrılınca geride büyük borçlar kaldı. Bu yüzden otelin mülkiyeti 1923'te Hazine adına tescil edildi, işletmesi Beyrutlu tüccar Misbah Muhayyeş'e verildi. Üç yıl sonra mülkiyet Emlak ve Eytam Bankası'na geçti, bir yıl sonra da oteli Misbah Muhayyeş ve Ferid Kemal Bey bankadan satın aldı.

İngilizce madde işgal yıllarına edebiyat üzerinden de değinir: Ernest Hemingway'in "Kilimanjaro'nun Karları" öyküsünün kahramanı Harry, Müttefik işgali sırasında askerlik yaparken Pera Palas'ta kalır.

1917: Atatürk'ün ilk kaydı

Yazının tarihini veren bilgi Türkçe maddenin "Atatürk Müze Odası" bölümündedir. Maddeye göre Mustafa Kemal adını otelin konuk defterine ilk kez 1917'de yazdı. O yıldan sonra savaş ve barış dönemlerinde birçok kez Pera Palas'ta kaldı. Madde, cephe dönüşlerinde oteli "adeta evi gibi" kullandığını, ülke için önemli kararlar aldığı ve üst düzey misafirlerini ağırladığı odanın 101 numaralı oda olduğunu yazar.

1981: Müze oda

Türkçe maddeye göre 101 numaralı oda, Atatürk'ün doğumunun 100. yılı olan 1981'de, onun kişisel eşyalarının da sergilendiği bir müze odaya dönüştürüldü. Odada Atatürk'e ait kıyafet, şapka, ayakkabı ve gözlük gibi eşyalar bulunur. Madde otelin Atatürk'ün eşyalarını ve 20. yüzyıl başına ait kitap, dergi, halı ve madalya gibi parçaları toplamayı sürdürdüğünü de yazar.

İngilizce madde de "Atatürk Odası 101"in bir "müze oda" olarak korunduğunu, Türkiye'nin kurucusunun pek çok kişisel eşyasının ve okuma malzemesinin burada sergilendiğini belirtir. Türkçe madde odanın her gün 10.00-11.00 ve 15.00-16.00 arasında ziyarete açık olduğunu yazar; bu saatlerin güncelliği maddede tarihlendirilmemiştir.

Agatha Christie'nin odası

Otelin öteki ünlü misafiri Agatha Christie'dir. Türkçe maddeye göre Christie 1926-1932 arasında otelde birçok kez kaldı ve "Doğu Ekspresi'nde Cinayet" romanını 411 numaralı odada yazdığı söylenir; Vikipedi bu cümleye "[kime göre?]" uyarısı koymuştur. İngilizce madde de romanın otelde yazıldığını "iddia edildiği üzere" diye aktarır. Her iki madde de bu bilgiye mesafeli durur.

1941 bombası

İngilizce maddeye göre otel 11 Mart 1941'de bir bombalı saldırıda hasar gördü. Saldırıda dördü Türk vatandaşı, biri İngiliz diplomatik görevlisi olmak üzere beş kişi öldü, 30 kişi yaralandı; ölenler arasında otelin iki hamalı da vardı. Kaynağa göre bombalar, Bulgaristan ile diplomatik ilişkiler kesilince Sofya'dan İstanbul'a gelen Büyükelçi George William Rendel başkanlığındaki İngiliz elçiliği personelinin getirdiği valizlerdeydi. Rendel saldırıdan sağ kurtuldu. Türkçe madde bu olaydan söz etmez.

Muhayyeş'ten müze-otele

Türkçe maddeye göre Misbah Muhayyeş 1954'te mal varlığını hayır kurumlarına bırakarak öldü ve otel 1974'e kadar Darülaceze, Verem Savaş Derneği ve yeğenleri tarafından işletildi. 1977'den sonra Hasan Süzer şirketin hisselerini aldı. 1980 darbesi döneminde başlayan kamulaştırma 1994'te mülkiyetin sembolik olarak Kültür Bakanlığı adına tescil edilmesiyle sonuçlandı. 2011'de otel Demsa Grup'a satıldı.
Türkçe maddeye göre restorasyon projesini KA.BA hazırladı, iç dekorasyonu Metex Tasarım Grubu üstlendi; tarihî asansör tüm teknik sistemi yenilenerek korundu. Kubbeli Salon'un üstündeki altı kubbenin cam tavanı lobiye doğrudan gün ışığı verecek biçimde açıldı. Bugün otelin 16'sı süit 115 odası vardır.

Değerlendirme

Pera Palas'ın Atatürk ile ilişkisi Vikipedi'de büyük ölçüde 101 numaralı odaya dayanır. Odanın 1981'den beri müze oda olarak korunduğu iki maddede de yer alır. 1917'deki ilk kayıt ve odanın kullanımına dair ayrıntılar ise kaynaksız bir bölümden gelir ve temkinle okunmalıdır. Otelin kendi tarihi, Orient Express'ten işgal yıllarına ve 1941 bombasına kadar, Mustafa Kemal'in İstanbul'da kaldığı yerlerden birinin hangi çevrede durduğunu da gösterir.