Anadolu Ajansı (6 Nisan 1920): Geyve-Akhisar yolunda doğan fikir, Ziraat Mektebi'ndeki oda ve telgrafhane kapısındaki si

Türkiye Büyük Millet Meclisi açılmadan on yedi gün önce Ankara'da bir haber ajansı kuruldu. Elinde ne matbaası ne muhabir ağı vardı; dayandığı şey telgraf hatları ve bu hatların ucundaki Müdafaa-i Hukuk örgütleriydi. Bu not, Türkçe Wikipedia'daki Anadolu Ajansı, Halide Edib Adıvar ve Yunus Nadi Abalıoğlu maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Anadolu Agency maddesine dayanıyor. Ajansın bugünkü yapısı ve güncel tartışmalar bu notun konusu değil; burada 1920'deki kuruluşu anlatıyoruz.

Arka plan: İstanbul'un işgali ve Anadolu'ya geçenler

Halide Edib Adıvar maddesine göre İngilizler İstanbul'u 16 Mart 1920'de işgal etti. Yunus Nadi maddesine göre Yunus Nadi'nin çıkardığı Yeni Gün gazetesi, işgalden bir gün sonra İngilizler tarafından kapatıldı. Halide Edib çocuklarını İstanbul'da yatılı okulda bırakarak 19 Mart 1920'de eşi Dr. Adnan Bey ile at sırtında yola çıktı. Geyve'ye ulaştıktan sonra Yunus Nadi ile buluştular, birlikte trene binip Ankara'ya gittiler ve 2 Nisan 1920'de Ankara'ya vardılar.

Yunus Nadi maddesi Mustafa Kemal ile eski bir bağı da hatırlatır: Balkan Savaşı'ndan sonra Sofya'da ataşemiliter olan Mustafa Kemal, memleket ve dünya hakkındaki düşüncelerini içeren yazılarını Selanik'te tanıştığı Yunus Nadi'ye gönderiyordu.

Akış: fikir yolda doğdu

Kaynaklar fikrin yolculuk sırasında doğduğunda birleşir. Yunus Nadi maddesine göre Yunus Nadi, Anadolu'ya kaçışı sırasında Halide Edib ile tanıştı ve bu tanışma sırasında Anadolu'ya Millî Mücadele hakkında daha rahat bilgi akışı sağlayacak bir haber ajansı kurma fikri doğdu. İngilizce madde de iki gazetecinin işgal altındaki başkentten kaçarken Geyve'de buluştuğunu ve yeni bir Türk haber ajansına ihtiyaç olduğu sonucuna vardığını yazar.
Halide Edib maddesine göre ajans fikri Mustafa Kemal Paşa'dan onay görünce Halide Edib ajans için çalışmaya başladı. Ajans 6 Nisan 1920'de, Türkiye Büyük Millet Meclisi açılmadan 17 gün önce Ankara'da kuruldu. Anadolu Ajansı maddesi kuruluşu Mustafa Kemal'in talimatına ve Halide Edib ile Yunus Nadi'nin fikir öncülüğüne bağlar.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: New York Times. Dosya sayfası

Kuruluş genelgesi

Anadolu Ajansı maddesi, Mustafa Kemal Paşa imzalı kuruluş genelgesini günümüz Türkçesiyle aktarır. Genelge, Osmanlı Saltanatı merkezinin düşman işgaline geçmesiyle bütün Rumeli ve Anadolu'nun giriştiği "ulusal ve kutsal savaşım" sırasında halkın "iç ve dış en doğru havadisle" aydınlanmasının zorunlu olduğunu söyler. Ajansın "en yetkili kişilerden oluşan bir özel kurul yönetiminde" kurulduğunu, vereceği haberlerin Heyet-i Temsiliye'nin belgeli kaynaklarına dayanacağını belirtir.

Genelgenin asıl dikkat çeken yanı dağıtım talimatıdır: ajans bildirimleri Müdafaa-i Hukuk örgütlerince seçilecek caddelere ve toplanılacak yerlere asılacak, dağıtılacak, bucak ve köylere kadar ulaştırılacaktı. Yani ajans, bir gazeteye haber satmaktan çok, haberi doğrudan kamusal alana taşımak için kurulmuştu.

İlk bülten: 12 Nisan 1920

Maddeye göre ajans ilk haberlerini 12 Nisan 1920'de servis etmeye başladı. İlk bülten, "din ve vatan kardeşlerimizin en doğru haber ve bilgiler alabilmelerini sağlamak için kurulan Anadolu Ajansı bugünden itibaren göreve başlıyor" diye açılır. Ardından ayrıntılı bir istek gelir: her gün verilecek bilgilerin "telgrafhane kapılarında siyah levhalar üzerine yazılması", yeterli araç olan yerlerde basılıp dağıtılması, nahiyelere ve köylere kadar gönderilmesi.
Ziraat Mektebi'ndeki oda

Ajansın ilk yazıhanesi, Kurtuluş Savaşı'nın ilk karargâhı olan Ankara'daki Ziraat Mektebi binasında ayrılan bir bölümdü; bina bugün Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü'dür. Maddeye göre Halide Edib'e ayrılan, büyük sofaya açılan dar ve uzun odalardan biri ajansın bürosu hâline geldi. Odada büyük bir yazıhane, dosya rafları, sandalyeler, iki masa ve eski bir yazı makinesi vardı.

Halide Edib burada İngilizce gazetelerin siyasete ilişkin kısımlarını tercüme ediyor, Hayati Bey'in getirdiği telgraflar arasından Anadolu Ajansı ya da Hâkimiyet-i Milliye için gerekli parçaları kesiyor ve Mustafa Kemal Paşa'nın diğer yazışmalarını hazırlıyordu. Halide Edib maddesi onun ajansta "muhabiri, yazarı, yöneticisi, ayak işlerine bakanı" olarak çalıştığını yazar.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Kişiler

• Halide Edib Adıvar: Ajansın kurucularından; ilk aylarda çevirmen, yazar ve yönetici.
• Yunus Nadi (1879-1945): Kurucu; maddesine göre 1920'de Meclis'e İzmir mebusu olarak girdi, Yeni Gün'ü 10 Ağustos 1920'den itibaren "Anadolu'da Yeni Gün" adıyla Ankara'da çıkardı ve sonra Cumhuriyet gazetesini kurdu.
• Dr. Adnan Bey (Adıvar): Halide Edib'in eşi ve yol arkadaşı.
• Mustafa Kemal Paşa: Kuruluş genelgesini imzalayan Heyet-i Temsiliye başkanı.
• Hayati Bey: Telgrafları ajansa getiren kâtip.

Rakamlar

• İstanbul'un işgali: 16 Mart 1920.
• Yola çıkış: 19 Mart; Ankara'ya varış: 2 Nisan 1920.
• Kuruluş: 6 Nisan 1920; Meclis'in açılışından 17 gün önce.
• İlk bülten: 12 Nisan 1920.
• Büro: 2 masa ve 1 yazı makinesi.
• Özerk statü: 2 Mart 1925.

Sonuç

Anadolu Ajansı, Meclis'ten önce kurulan kurumlardan biri olarak Millî Mücadele'nin haber savaşını da ciddiye aldığını gösterir. İstanbul'daki basın işgal yönetiminin denetimindeyken Ankara, haberini kendi kanalıyla ve telgraf hatları üzerinden yaymayı seçti. Maddeye göre ajans 2 Mart 1925'te Anadolu Ajansı Türk Anonim Şirketi olarak özerk bir statü kazandı; İngilizce madde bu düzenlemeye rağmen ajansın "yarı resmî" bir kurum olarak kaldığını ekler.

Bugünkü anlamı

Ziraat Mektebi'ndeki dar oda, iki masa ve bir yazı makinesiyle başlayan bu kurum, Cumhuriyet'in en eski kurumlarından biri olarak bugüne ulaştı.