#1Hatay meselesi Atatürk'ün son dış politika dosyalarından biriydi; Hatay Devleti onun sağlığında kuruldu, Türkiye'ye katılma ise ölümünden sonra gerçekleşti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Hatay Sorunu maddesine göre Mondros Mütarekesi'nden sonra İskenderun Sancağı, Suriye'den Anadolu'ya ilerleyen Fransızlar tarafından işgal edildi ve bölgede de bir Millî Mücadele cephesi oluştu. 20 Ekim 1921'de Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması'nın 7. maddesi sancağı Suriye sınırları içinde bırakıyordu; ama burada özel bir yönetim kurulacak, Türk kültürünün gelişmesi için her türlü kolaylık sağlanacak, resmî dil Türkçe olacak ve Türk lirası geçerli olacaktı.
Fransızlar 1921'den itibaren bölgeyi "Otonom İskenderun Sancağı" (Sandjak autonome d'Alexandrette) olarak adlandırdı ve bölge zamanla kısaca "Sancak" diye anılır oldu. Lozan'da Suriye ile Türkiye arasında çizilen sınıra göre de Hatay Türkiye'nin dışında kaldı.
1936: Fransa-Suriye antlaşması
Sorunu yeniden açan gelişme, 1936'da Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık verme kararıydı. Suriye ile Fransa arasında ittifak kuran antlaşmada İskenderun Sancağı hakkında hiçbir hüküm yoktu; Fransa Suriye'den çekilirken sancak üzerindeki yetkilerini de Suriye'ye bırakıyordu. Türk Hükûmeti bunu kabul etmedi. Cenevre'deki Milletler Cemiyeti toplantısında Fransa ile görüşmeler sonuç vermeyince, 9 Ekim 1936'da Fransa'ya resmî bir nota verilerek Suriye'ye olduğu gibi İskenderun Sancağı'na da bağımsızlık tanınması istendi.
Atatürk 1 Kasım 1936'da TBMM'yi açış konuşmasında meseleyi açıkça gündeme getirdi: "Bu sırada, milletimizi gece gündüz meşgul eden başlıca büyük bir mesele, hakiki sahibi öz Türk olan, İskenderun - Antakya ve çevresinin mukadderatıdır." Aynı konuşmada bunun dostluğa önem verdikleri Fransa ile aralarındaki "tek ve büyük mesele" olduğunu söyledi.
27 Ocak 1937'de Cenevre'de toplanan Milletler Cemiyeti, sancak için ayrı bir statü öngördü ve nüfus çoğunluğunun bir seçimle belirlenmesine karar verdi. Hatay Devleti maddesine göre bu düzenlemede bölge iç işlerinde bağımsız düşünülmüş; dış ilişkiler, mali ilişkiler, gümrükler ve toprak bütünlüğü Fransa ve Türkiye'nin denetim ve güvencesine bırakılmıştı.
Fransızlar, Türkiye'nin bölgeyi silah zoruyla alabileceği endişesiyle askerî bir anlaşma yapmak istedi ve anlaşma yapıldı. Buna göre tarafsız bir seçim için bir kısım Türk askerî gücünün Hatay'a girmesi kabul edildi. Kurmay Albay Şükrü Kanatlı komutasındaki birlikler sancağa girdi. Kanatlı halka yaptığı konuşmada "Atatürk'ün, ordunun, anayurdun Hataylılara selamını getirdim" dedi. 13 Ağustos 1938'de yapılan seçimlerde meclisin çoğunluğunu Türkler oluşturdu.
Devletin resmî dili Türkçe, ikinci dili Fransızca oldu; Arapça eğitim veren okullar ise Arapça eğitime devam edecekti. Bütün karar ve yürütme organları Türk nüfusunun elinde olsa da devletin statü gereği Fransız Suriye mandasına bağlı kalması sorun yaratıyordu. Hatay Devleti maddesi, İkinci Dünya Savaşı'nın yaklaşmasıyla Fransa'nın ısrarcı olamadığını ve Türkiye ile karşı karşıya gelmeyi göze alamadığını yazıyor. 23 Haziran 1939'da Ankara'da "Türkiye ile Suriye Arasında Toprak Sorunlarının Kesinlikle Çözümüne İlişkin Antlaşma" imzalandı ve Fransa Hatay'ın Türkiye'ye katılmasını kabul etti.
- 2 Eylül 1938: Hatay Millet Meclisi devletin kuruluşunu ilan etti. Devlet başkanı Tayfur Sökmen, meclis başkanı Abdülgani Türkmen, başbakan Abdurrahman Melek oldu.
- 23 Haziran 1939: Türkiye ile Fransa arasında Ankara'da toprak sorunlarına dair antlaşma imzalandı.
- 29 Haziran 1939: 22 üyesi Türk olan 40 üyeli Hatay Millet Meclisi, Türkiye'ye katılma kararı aldı.
- 7 Temmuz 1939: Hatay ili bir kanunla kuruldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Ek bilgi
Sorunun kökü: 1921 Ankara AntlaşmasıHatay Devleti'nin resmî dili Türkçe, ikinci dili Fransızcaydı. Arapça eğitim yapan okullar eğitime devam edebiliyordu.
Hatay Sorunu maddesine göre Mondros Mütarekesi'nden sonra İskenderun Sancağı, Suriye'den Anadolu'ya ilerleyen Fransızlar tarafından işgal edildi ve bölgede de bir Millî Mücadele cephesi oluştu. 20 Ekim 1921'de Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması'nın 7. maddesi sancağı Suriye sınırları içinde bırakıyordu; ama burada özel bir yönetim kurulacak, Türk kültürünün gelişmesi için her türlü kolaylık sağlanacak, resmî dil Türkçe olacak ve Türk lirası geçerli olacaktı.
Fransızlar 1921'den itibaren bölgeyi "Otonom İskenderun Sancağı" (Sandjak autonome d'Alexandrette) olarak adlandırdı ve bölge zamanla kısaca "Sancak" diye anılır oldu. Lozan'da Suriye ile Türkiye arasında çizilen sınıra göre de Hatay Türkiye'nin dışında kaldı.
1936: Fransa-Suriye antlaşması
Sorunu yeniden açan gelişme, 1936'da Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık verme kararıydı. Suriye ile Fransa arasında ittifak kuran antlaşmada İskenderun Sancağı hakkında hiçbir hüküm yoktu; Fransa Suriye'den çekilirken sancak üzerindeki yetkilerini de Suriye'ye bırakıyordu. Türk Hükûmeti bunu kabul etmedi. Cenevre'deki Milletler Cemiyeti toplantısında Fransa ile görüşmeler sonuç vermeyince, 9 Ekim 1936'da Fransa'ya resmî bir nota verilerek Suriye'ye olduğu gibi İskenderun Sancağı'na da bağımsızlık tanınması istendi.
Atatürk 1 Kasım 1936'da TBMM'yi açış konuşmasında meseleyi açıkça gündeme getirdi: "Bu sırada, milletimizi gece gündüz meşgul eden başlıca büyük bir mesele, hakiki sahibi öz Türk olan, İskenderun - Antakya ve çevresinin mukadderatıdır." Aynı konuşmada bunun dostluğa önem verdikleri Fransa ile aralarındaki "tek ve büyük mesele" olduğunu söyledi.
Dikkat: yanlış bilinen
Milletler Cemiyeti ve seçimlerAtatürk'ün Fransız Büyükelçisi'ne "Hatay benim şahsi davamdır. Şakaya gelmeyeceğini bilmelisiniz" dediği sık aktarılır ve Hatay Sorunu maddesinde de yer alır. Ancak bu sözün tarihi, yeri ve ilk kaynağı maddede verilmiyor; TBMM tutanağında bulunan açış konuşmasıyla aynı kesinlikte belgelenmiş değildir. Alıntı yapılırken bu fark gözetilmeli.
27 Ocak 1937'de Cenevre'de toplanan Milletler Cemiyeti, sancak için ayrı bir statü öngördü ve nüfus çoğunluğunun bir seçimle belirlenmesine karar verdi. Hatay Devleti maddesine göre bu düzenlemede bölge iç işlerinde bağımsız düşünülmüş; dış ilişkiler, mali ilişkiler, gümrükler ve toprak bütünlüğü Fransa ve Türkiye'nin denetim ve güvencesine bırakılmıştı.
Fransızlar, Türkiye'nin bölgeyi silah zoruyla alabileceği endişesiyle askerî bir anlaşma yapmak istedi ve anlaşma yapıldı. Buna göre tarafsız bir seçim için bir kısım Türk askerî gücünün Hatay'a girmesi kabul edildi. Kurmay Albay Şükrü Kanatlı komutasındaki birlikler sancağa girdi. Kanatlı halka yaptığı konuşmada "Atatürk'ün, ordunun, anayurdun Hataylılara selamını getirdim" dedi. 13 Ağustos 1938'de yapılan seçimlerde meclisin çoğunluğunu Türkler oluşturdu.
Tarih notu
Hatay DevletiHatay takvimi:
- 20 Ekim 1921: Ankara Antlaşması, 7. madde.
- 9 Ekim 1936: Türkiye'nin Fransa'ya notası.
- 1 Kasım 1936: Atatürk'ün TBMM açış konuşması.
- 27 Ocak 1937: Milletler Cemiyeti kararı.
- 13 Ağustos 1938: Hatay seçimleri.
- 2 Eylül 1938: Hatay Devleti'nin ilanı.
- 10 Kasım 1938: Atatürk'ün ölümü.
- 23 Haziran 1939: Türkiye-Fransa antlaşması.
- 29 Haziran 1939: Hatay meclisinin katılma kararı.
- 7 Temmuz 1939: Hatay ilinin kurulması.
- 23 Temmuz 1939: Fransız birliklerinin çekilmesi.
- 20 Ekim 1921: Ankara Antlaşması, 7. madde.
- 9 Ekim 1936: Türkiye'nin Fransa'ya notası.
- 1 Kasım 1936: Atatürk'ün TBMM açış konuşması.
- 27 Ocak 1937: Milletler Cemiyeti kararı.
- 13 Ağustos 1938: Hatay seçimleri.
- 2 Eylül 1938: Hatay Devleti'nin ilanı.
- 10 Kasım 1938: Atatürk'ün ölümü.
- 23 Haziran 1939: Türkiye-Fransa antlaşması.
- 29 Haziran 1939: Hatay meclisinin katılma kararı.
- 7 Temmuz 1939: Hatay ilinin kurulması.
- 23 Temmuz 1939: Fransız birliklerinin çekilmesi.
Devletin resmî dili Türkçe, ikinci dili Fransızca oldu; Arapça eğitim veren okullar ise Arapça eğitime devam edecekti. Bütün karar ve yürütme organları Türk nüfusunun elinde olsa da devletin statü gereği Fransız Suriye mandasına bağlı kalması sorun yaratıyordu. Hatay Devleti maddesi, İkinci Dünya Savaşı'nın yaklaşmasıyla Fransa'nın ısrarcı olamadığını ve Türkiye ile karşı karşıya gelmeyi göze alamadığını yazıyor. 23 Haziran 1939'da Ankara'da "Türkiye ile Suriye Arasında Toprak Sorunlarının Kesinlikle Çözümüne İlişkin Antlaşma" imzalandı ve Fransa Hatay'ın Türkiye'ye katılmasını kabul etti.
Dikkat: yanlış bilinen
Suriye bu sonucu kabul etmedi. Hatay Sorunu maddesine göre Suriye Meclis Başkanı Fransız hükûmetine ve Milletler Cemiyeti Konseyi'ne protesto telgrafları çekti; Şam basını antlaşmayı ağır bir dille eleştirdi. Suriye 1982'deki ders kitaplarında Hatay'ı kendi toprağı olarak gösterdi.Hatay Devleti'nin kuruluşu kaynaklarda farklı biçimde anlatılıyor. Hatay Devleti maddesinin bir cümlesi devletin "1937'de Milletler Cemiyeti kararıyla" kurulduğunu söylerken, aynı madde kuruluşun Hatay Millet Meclisi'nin 2 Eylül 1938 tarihli kararıyla ilan edildiğini yazıyor; Hatay Sorunu maddesinin bir bölümü ise bağımsızlığı 1938'de "Fransızların" ilan ettiğini ifade ediyor. 1937 kararı statüyü belirlemiş, devlet ise 2 Eylül 1938'de meclis kararıyla ilan edilmiştir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Hatay Devleti maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Hatay Sorunu maddesi (tr.wikipedia.org)