Ankara'nın Ulus semtinde Cumhuriyet'in ilk on yılında yükselen banka binalarının çoğu tek bir mimarın elinden çıktı: İstanbul doğumlu Levanten mimar Giulio Mongeri. Osmanlı Bankası, İnhisarlar Başmüdürlüğü, Ziraat Bankası ve Türkiye İş Bankası binaları onun eser listesinde yer alır. Bu yazı Vikipedi'nin Giulio Mongeri ve Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası maddelerine dayanır. Ankara Ulus'taki eski Türkiye İş Bankası Genel Müdürlük binasıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: MirkoS18. Dosya sayfası
İstanbul'da doğan, Milano'da yetişen bir mimar
Vikipedi'ye göre Giulio Mongeri1 Ağustos 1873'te İstanbul'da doğdu ve 30 Kasım 1951'de Venedik'te öldü. Madde onu "Levanten kökenli Türk vatandaşı mimar" olarak tanımlar. Babası İtalyan tıp doktoru Luigi Mongeri, annesi İngiliz kökenli Tecla Taylor'dı. Aile 1848'de Avusturya'nın İtalya'yı işgali üzerine Milano'dan İstanbul'a gelmiş ve buradaki Levanten topluluğa katılmıştı.
Kaynağa göre baba Luigi Mongeri karantina teşkilatında çalıştı, Sinop ve Girit karantinalarında görev yaptı; 1856-1876 arasında dönemin en büyük akıl hastanesi olan Süleymaniye Bimarhanesi'nde başhekimlik yaptı ve hastanede zincir uygulamasını kaldırdı. Babasının ölümünden sonra Giulio annesi ve kız kardeşiyle Milano'ya döndü ve orada büyüdü. Brera Güzel Sanatlar Akademisi'ne devam etti, 1892'de akademinin mimarlık yüksekokuluna kaydoldu ve çağdaş onarım kurallarının öncüsü sayılan Camillo Boito'nun en iyi öğrencilerinden biri oldu. 28 Ekim 1896'da mezun oldu.
Ankara'yı 1897'de fotoğraflayan genç
Mongeri1897'de İstanbul'da yaşayan annesini ziyaret için Türkiye'ye döndü. Vikipedi'ye göre bu sırada Ankara'yı ziyaret ederek dönem için belge niteliği taşıyan fotoğraflar çekti ve Illustrazione Italiana adlı İtalyan dergisinde Ankara gezisi üzerine bir yazı dizisi yayımladı. Otuz yıl sonra aynı kentin yeni merkezini biçimlendiren yapıları tasarlayacaktı.
İstanbul'da bir süre serbest mimar olarak çalıştı; İtalyan mimar Eduardo de Nari ile ortak büro açtı ve Guglielmo Semprini'nin müteahhitlik şirketine ortak oldu. 1903 İstanbul Sergisi'ne çeşitli üsluplarda projelerle katıldı. 1907'de İtalyan Büyükelçiliği mimarı oldu ve Milano Güzel Sanatlar Akademisi'nin muhabir üyeliğine seçildi; 1911'de Osmanlı Bankası'nın resmî mimarı oldu.
Ek bilgi
Mongeri aynı zamanda bir öğretmendi. Kaynağa göre Osman Hamdi Bey'in referansıyla 1909'dan itibaren Sanayi-i Nefise Mektebi'nin mimarlık şubesinde ders verdi; Trablusgarp Savaşı yüzünden 1911-1912'de görevine ara verdi, 1913'te döndü, Birinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye'den ayrıldı. 1922'de okuldaki görevine geri döndü ve 1930'a kadar Cumhuriyet'in ilk kuşak mimarlarının yetişmesine katkıda bulundu. Sanayi-i Nefise'nin 1928'de Güzel Sanatlar Akademisi'ne dönüşmesi sitede ayrı bir konuda anlatılmıştır.
Vikipedi'ye göre Mongeri Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın önemli temsilcilerindendir. Osmanlı, Selçuklu, İslam ve Bizans mimarisine özellikle ilgi duydu ve bu yönelimini bu akımla özdeşleşen pek çok yapıda gösterdi. Madde, onun Kemalettin Bey, Vedat Tek, Sedad Hakkı Eldem, Arif Hikmet Koyunoğlu ve Şevki Balmumcu ile birlikte Ankara'da bu akıma uygun yapılar gerçekleştirdiğini yazar.
Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası maddesi Mongeri'nin Ankara'daki rolünü daha açık söyler: Cumhuriyet'in kurulmasından sonra yeni başkentte Osmanlı Bankası, İş Bankası ve Ziraat Bankası'nın yeni hizmet binalarını tasarlama görevini o üstlenmişti. Aynı madde Ziraat binasını Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın en önemli eserlerinden biri olarak niteler.
Ulus'taki eserleri
Vikipedi'deki eser listesine göre Mongeri'nin Ankara Ulus'taki yapıları şunlardır: 1926: Osmanlı Bankası Binası 1928: İnhisarlar (Tekel) Başmüdürlük Binası 1929: Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası 1929:Türkiye İş Bankası Genel Müdürlük Binası
Ziraat binasının inşaatı, kendi maddesine göre 1925-1929 arasında sürdü; eser listesindeki 1929 tarihi bu nedenle tamamlanma yılı olarak okunabilir. Mongeri aynı yıllarda taşrada da çalıştı: liste 1928-1930 tarihli Eskişehir Ziraat Bankası şube binasını ve 1929 tarihli Aydın Ziraat Bankası binasını da sayar. İzmirKonak'ta 1928 tarihli Osmanlı Bankası binası ve Banca Commerciale Italiana binası da onundur.
Dikkat: yanlış bilinen
Kaynaklar binaların yıllarını farklı anlamlarda kullanır. Mongeri maddesindeki eser listesi her yapı için tek bir yıl verir ve bunun proje, inşaatın başlaması ya da bitişi olduğunu belirtmez. Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası maddesi inşaatı 1925-1929 olarak verirken Ziraat Bankası Müzesi maddesi binanın "1929 yılında" tasarlandığını yazar. Bu yazıda ayrıntılı olarak yalnız Ziraat binası için 1925-1929 aralığı esas alınmıştır.
Mongeri'nin İstanbul'daki eseri Karaköy PalasGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Yabancı. Dosya sayfası
Taksim Anıtı'nın kaidesi ve İstanbul eserleri
Mongeri'nin listesinde Cumhuriyet'in simge yapılarından birine ait bir iş de vardır: 1928 tarihli Taksim Cumhuriyet Anıtı'nın kaidesi. İstanbul'da 1912 tarihli Beyoğlu'ndaki Aziz Antuan Katolik Kilisesi, 1914 tarihli Taksim Sahnesi (Majik Sineması), 1920 tarihli Karaköy Palas, 1924 tarihli Nişantaşı'ndaki Maçka Palas ve 1925 tarihli Şişli'deki Bozlu Holding Binası listede yer alır. Bursa'da 1932 tarihli Çelik Palas Oteli ve kaplıcası da onun tasarımıdır. İstanbul'daki İtalyan Elçiliği binası ise tamamlanamamıştır.
Tarih notu
1 Ağustos 1873: İstanbul'da doğdu. 28 Ekim 1896: Milano'da mimarlık eğitimini bitirdi. 1909: Sanayi-i Nefise'de ders vermeye başladı. 1922: okula döndü. 1926-1929: Ulus'taki banka ve İnhisarlar binaları. 1933: mimari çalışmayı bıraktı. 30 Kasım 1951: Venedik'te öldü.
Son yılları
Vikipedi'ye göre Mongeri1933'ten sonra mimari çalışma yapmadı. 1941'de Venedik'e göç etti. On yıl sonra İstanbul'da yaşayan kızını ziyaret için gelip iki ay kaldı; İtalya'ya döndükten kısa süre sonra 30 Kasım 1951'de Venedik'te öldü ve Milano'daki aile anıt mezarlığına gömüldü.
Mongeri'nin Ulus'taki banka binaları, yeni başkentin ilk yıllarında devletin ve ulusal sermayenin kurumlarını İstanbul'dan Ankara'ya taşıma çabasının mimarideki yüzüdür. Bu binalardan biri, Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü, sitedeki Ziraat Bankası konusunda ayrıca anlatılmıştır.
#1
