Celâl Bayar: Umurbey'den Galip Hoca kılığına, İş Bankası'nın kurucu genel müdüründen Atatürk'ün son başbakanına

Celâl Bayar, Atatürk'ün son başbakanıdır: 1 Kasım 1937'de İsmet İnönü'nün yerine hükûmeti kurdu ve 10 Kasım 1938'de de bu görevdeydi. Ondan önce 1924'te Atatürk'ün isteğiyle Türkiye İş Bankası'nı kurdu, 1932-1937 arasında İktisat vekili olarak Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nı ve Sümerbank, Etibank gibi kuruluşları yönetti. 1950-1960 arasında cumhurbaşkanı oldu. Türkçe Vikipedi'ye göre 22 Ağustos 1986'da 103 yaşında öldüğünde Türkiye tarihinin en uzun yaşayan devlet başkanıydı.

Umurbey köyünden Bursa'ya

Mahmut Celalettin, 16 Mayıs 1883'te Bursa'nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğdu. Babası Abdullah Fehmi Efendi 93 Harbi'nden sonra bugün Bulgaristan'da bulunan Plevne'den Umurbey'e göç etmiş bir fıkıh bilginiydi; köydeki rüştiyede müdürlük, bir ara Gemlik'te müftülük yaptı. Celâl, Behzat ve Asım'dan sonra ailenin üçüncü oğluydu.

Gemlik Mahkeme Kalemi'nde ve Reji İdaresi'nde stajyer memur olarak çalıştı. Bursa'da açılan Ziraat Bankası veznedarlığı sınavını kazandı; veznedarken Fransız rahiplerin yönettiği bir okulda Fransızca öğrendi, ipekböcekçiliği okulu Darüllâlim-i Harir'de okudu. 1905'te Deutsche Orientbank'ın sınavını kazandı. 1903'te İnegöllü Refet Bey'in kızı Reşide Hanım ile evlendi; üç çocuğu oldu: Refii, Turgut ve Nilüfer.

İttihatçı kâtib-i mesul

Türkçe maddeye göre 1907'de İttihat ve Terakki'nin Bursa'daki gizli kolu "Küme"ye girdi. 1908'den sonra cemiyetin Bursa şubesinin rehberi oldu. 31 Mart Olayı'nda Bursalı gönüllülerle Hareket Ordusu'na katılmak üzere Mudanya'ya kadar gitti, ama ayaklanma bastırıldığı için İstanbul'a geçmesi gerekmedi. 1911'de kâtib-i mesul olarak İzmir'e gönderildi. Orada "Halka Doğru" adlı dergiyi çıkardı ve "Turgut Alp" takma adıyla yazdı; Millî İktisat politikasının uygulanması için çalıştı. 1912'de İzmir Kız Lisesi'nin açılmasına önayak oldu, kooperatifçiliği yaymaya çalıştı. Altay kulübünün 1914'teki kuruluşuna da para yardımı yaptığı yazılır.

"Galip Hoca": Ege'de Millî Mücadele

Mütarekeden sonra İttihat ve Terakki yöneticilerine karşı açılan davalarda İzmir'de yargılandı ve aklandı. İzmir Redd-i İlhak ve Müdâfaa-i Hukuk cemiyetlerinin kuruluşuna katıldı. Adı yeniden tutuklanacaklar listesine girince Jandarma Yüzbaşısı Sarı Efe Edip ile İzmir'den kaçıp dağlara çekildi. "Galip Hoca" takma adıyla, zeybek ve köy hocası kılığında köy köy dolaşarak işgale karşı propaganda yaptı; Söke yöresindeki direnişçilerle çalıştı, Aydın'ın geri alınması mücadelesine katıldı, Denizli cephesinde Demirci Mehmet Efe'ye danışmanlık yaptı. Balıkesir Kongresi kararıyla Akhisar cephesinde alay komutanı oldu.

1920'de son Meclis-i Mebusan'a Saruhan (Manisa) mebusu seçildi. İstanbul 16 Mart 1920'de işgal edilince gizlice Bursa'ya geçti. Türkçe maddeye göre Anzavur kuvvetleri Bursa'ya yürüyünce Mustafa Kemal Paşa ondan bir süre Bursa'da kalıp Kuvâ-yi Milliye ile çalışmasını istedi; bu yüzden 23 Nisan 1920'deki açılışta bulunamadı ve 8 Mayıs 1920'de Ankara'ya gelerek TBMM'ye Bursa mebusu olarak katıldı. 1921-1922'de İktisat vekili oldu; Lozan'a giden ilk heyete danışman olarak katıldı.

İş Bankası: 26 Ağustos 1924

1923 seçimlerinde İzmir milletvekili olarak II. Dönem TBMM'ye girdi ve kırmızı-yeşil şeritli İstiklal Madalyası aldı. 1924'te Mübadele, İmar ve İskân vekili oldu, Temmuz 1924'te bu görevden ayrıldı. Türkçe maddeye göre aynı yıl Mustafa Kemal onu yeni bir ulusal banka kurmakla görevlendirdi: 26 Ağustos 1924'te kurulan Türkiye İş Bankası'nın 1932'ye kadar genel müdürüydü. Madde, bankanın hükûmetin etkin desteğiyle hızla büyüdüğünü ve Bayar'ın Mustafa Kemal'in yakın çevresinde bulunması nedeniyle ekonomi politikasının belirlenmesinde etkili olduğunu yazar.

İktisat vekili ve "İş Bankası çevresi"

1932'de İktisat vekili oldu ve 1937'ye kadar bu görevde kaldı. Türkçe maddeye göre devletçiliğin önde gelen uygulayıcılarındandı, ama "İş Bankası çevresi"nin temsilcisi olarak daha katı bir devletçilikten yana olan İsmet Paşa çevresiyle tam anlaşamadı; onun devletçiliği bir sistem değil, ulusal bir kapitalist ekonomi yaratmanın yöntemi olarak görmesiydi. Bu yıllarda Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlandı; Sümerbank ve Etibank kuruldu, birçok alanda devlet tekeli getirildi.

Atatürk'ün son başbakanı

İsmet İnönü'nün 1937'de başbakanlıktan ayrılmasıyla 1 Kasım 1937'de hükûmeti Celâl Bayar kurdu. Türkçe madde, yeni hükûmetin genel politikada köklü bir dönüşüm yapmadığını, kabinenin bileşiminin ve ekonomi politikasının önemli ölçüde değişmediğini yazar; bu dönemde Denizbank Kanunu çıkarıldı. Atatürk'ün ölümünden sonra cumhurbaşkanı seçilen İnönü onu yeniden başbakan atadı; ama Bayar Ocak 1939'da istifa etti.

Sonraki yıllar

1945'te bütçe oylamasında ret oyu verdi; 7 Haziran 1945'te Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile "Dörtlü Takrir"i verdi. Eylül 1945'te milletvekilliğinden, Aralık'ta CHP'den ayrıldı ve 7 Ocak 1946'da DP'yi kurarak genel başkan oldu. 1950 seçimlerinden sonra 22 Mayıs 1950'de cumhurbaşkanı seçildi, 1954 ve 1957'de yeniden seçildi. 27 Mayıs 1960 darbesiyle görevi sona erdi; Yassıada'da yargılandı, idam cezası yaşı nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi, 1966'da sağlık nedeniyle serbest bırakıldı.