Toprak Mahsulleri Ofisi (24 Haziran 1938): Ziraat Bankası'nın "Buğday Masası"ndan doğan kurum ve 1929 buhranının uzun gö

Toprak Mahsulleri Ofisi, kısaca TMO, Atatürk'ün son aylarında kurulan iktisadi devlet teşekküllerinden biridir. Kuruluş kanunu 24 Haziran 1938 tarihli ve 3491 sayılıdır; yani Atatürk'ün ölümünden yaklaşık dört buçuk ay önce çıkmıştır. Ama TMO'nun hikâyesi 1938'de değil, dünya buğday fiyatlarının çöktüğü 1929'dan sonra başlar. Bu yazıda kurumun neden ve hangi aşamalardan geçerek kurulduğunu, Türkçe Vikipedi'deki Toprak Mahsulleri Ofisi, Büyük Buhran ve Ziraat Bankası maddelerine dayanarak anlatıyoruz.

Fiyatlar düşüyor

TMO maddesinin tarihçe bölümü olayı geniş bir çerçeveden başlatır. Birinci Dünya Savaşı'nda savaşan ülkelerin sanayi tesislerinin büyük kısmı yıkılmış, savaştan sonra pek çok ülke tarıma yönelmişti. Tarımsal üretim hızla arttı; özellikle buğday stokları büyüdü ve dış piyasada sert bir rekabet doğdu. Madde, 1928'den sonra birçok ülkede buğday fiyatlarının aşırı düştüğünü ve bunun büyük bir ekonomik krize dönüştüğünü yazar.

Büyük Buhran maddesinin Türkiye bölümü aynı tabloyu çiftçinin gözünden anlatır: tarım ürünlerinin dünya fiyatlarındaki düşüş, ihracat gelirlerini azalttı, dış ticaret açığını büyüttü ve nüfusun çoğunluğunu oluşturan köylünün alım gücünü eritti. Madde, 1929 buhranının 1923'ten beri izlenen liberal ekonomi denemelerinin sonunu getirdiğini, Türkiye'nin 1930'ların başından itibaren devletin daha çok müdahale ettiği, korumacı bir modele geçtiğini belirtir. Merkez Bankası'nın 1930'da kurulması ve 1932'den itibaren birinci beş yıllık sanayi planının hazırlanması bu dönüşümün parçalarıydı.

Görev önce Ziraat Bankası'na

Devletin buğday piyasasına ilk müdahalesi yeni bir kurumla değil, var olan bir bankayla yapıldı. TMO maddesine göre 10 Temmuz 1932'de yürürlüğe giren 2056 sayılı kanunla Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası buğday alımıyla görevlendirildi. Bir yıl sonra, 11 Haziran 1933 tarihli ve 2303 sayılı kanunla bankaya silo ve ambar yapma, yani hububatı saklayacak tesisleri kurma görevi de verildi. Ziraat Bankası 1932–1933'te çoğu Orta Anadolu'da olmak üzere çeşitli alım merkezleri açtı.

Ziraat Bankası bu görevi üstlendiğinde zaten köklü bir kurumdu. Kendi maddesine göre bankanın kökeni 1863'te Midhat Paşa'nın kurduğu Memleket Sandıkları'na dayanır; 1924'te çıkarılan bir kanunla banka bir devlet kurumu olmaktan çıkarılıp anonim şirkete dönüştürülmüştü.

Bankanın içindeki masa

TMO maddesinin anlatımına göre bu alımlar sonucunda buğday üretimi arttı. İş büyüdükçe, Ziraat Bankası içinde "Buğday Masası Şefliği" adlı bir birimin yürüttüğü bu faaliyet bir bankanın şubesine sığmaz hâle geldi. Madde, yaklaşan İkinci Dünya Savaşı belirtilerinin de bu işlerin ayrı bir kuruluşa devredilmesini zorunlu kıldığını yazar.

3491 sayılı kanun

Sonuç 1938'de geldi. TMO maddesine göre 24 Haziran 1938 tarihli ve 3491 sayılı kanun, 13 Temmuz 1938 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. Kanunla, iktisadi devlet teşekkülü niteliğinde, buğday işleriyle uğraşacak bir kurum olarak TMO kuruldu ve 9.620.514 liralık ödenmiş sermayeyle faaliyete geçti.

Kanunun TMO'ya verdiği görevler maddede sıralanır:

buğday fiyatlarının üretici açısından normalin altına düşmesini ve tüketici aleyhine yükselmesini önlemek,
buğday piyasasını korumak ve düzenlemek,
gerektiğinde buğday ithalatı ve ihracatı yapmak,
dünya buğday üretimini ve ticaretini izlemek,
gerekli görülen yerlerde un ve ekmek fabrikaları kurmak,
uyuşturucu maddelerle ilgili devlet tekelini yürütmek.

Son madde ilk bakışta tuhaf görünebilir, ama TMO bugün de Türkiye'nin afyon tekelini yürütür; maddeye göre Bolvadin'deki Afyon Alkaloidleri Fabrikası haşhaş kapsülünden morfin ve türevlerini üretir.

Buğdaydan bakliyata

TMO yalnız buğdayla kalmadı. Maddeye göre kuruma 27 Ekim 1939'da arpa ve yulaf, 28 Kasım 1940'ta çavdar, 25 Nisan 1941'de mısır, 13 Ağustos 1941'de de başta pirinç olmak üzere bitkisel ve hayvansal yağlar, et ve balık, yonca tohumu ve bakliyat alım görevleri verildi. Savaş yıllarında ve sonrasında TMO benzin, otomobil lastiği, et kavurması, margarin ve kahve gibi malların tedarik ve dağıtımını da üstlendi; 3 Ağustos 1943'te nohut, akdarı, fasulye, mercimek, bakla ve börülce, 31 Ekim 1947'de susam alımıyla görevlendirildi.

Bu genişleme, kuruluş kanunundaki "savaş belirtileri" gerekçesinin boş olmadığını gösteriyor. 1938'de bir fiyat düzenleme kurumu olarak doğan TMO, savaş ekonomisinde bir iaşe kurumuna dönüştü.

Aynı yıllardaki öteki ofisler

TMO, 1930'larda dış ticareti ve fiyatları düzenlemek için kurulan kurumların sonuncularından biriydi. Büyük Buhran maddesine göre Türkiye 1933'ten itibaren dış ödemelerde kliring ve takas sistemini uyguladı; bu sistemde ithalat ihracata bağlanıyordu. 10 Haziran 1930 tarihli ve 1705 sayılı kanunla hükûmete ihraç mallarında kalite denetimi yetkisi verildi; fındık ve yumurtadan başlanarak yürütülen bu iş 1934'te kurulan Türkofis'e devredildi.

Neden önemli?

TMO'nun kuruluş öyküsü, 1930'ların ekonomi politikasının nasıl işlediğini küçük bir örnekte gösterir: bir dünya krizi, önce mevcut bir bankaya verilen görev, banka içinde büyüyen bir birim ve sonunda ayrı bir kanunla kurulan devlet teşekkülü. Atatürk döneminin son yılında kurulan bu kurum, onun ölümünden sonraki savaş yıllarında ülkenin ekmeğini düzenleyen başlıca araçlardan biri oldu.