Ziraat Bankası Millî Mücadele'den Cumhuriyet'e: Bölünen şubeler, 1922'de yeniden birleşme, 1924 kanunu ve Ulus'taki gene

Türkiye'nin en eski kamu bankalarından biri olan Ziraat Bankası, Millî Mücadele yıllarında ikiye bölünen bir kurumdu. İşgal altındaki şubeler İzmir'de kurulan bir merkeze bağlanırken TBMM'nin denetimindeki şubeler Ankara şubesinin çevresinde toplandı. 1922'deki zaferden sonra banka yeniden tek merkezde birleşti, 1924'te çıkarılan kanunla anonim şirket hâline getirildi ve yeni başkentte Giulio Mongeri'nin tasarladığı genel müdürlük binasına kavuştu. Bu yazı Vikipedi'nin Ziraat Bankası, Ziraat Bankası Müzesi ve Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Ziraat Bank maddesine dayanır.

Pirot'taki ilk sandık

Bankanın kökü Osmanlı Devleti'nin Tuna vilayeti döneminde atılmıştı. Türkçe Vikipedi'ye göre Midhat Paşa 1863'te Pirot kasabasında ilk Memleket Sandığı'nı kurdu; bunu yaparken Türk gelenekleri arasında zaten var olan, karşılıklı yardımlaşmaya dayanan imece geleneğinden esinlendi. İngilizce Wikipedia, Midhat Paşa'yı (1822-1884) bu sırada Niş vilayetinin valisi olarak anar ve Memleket Sandıkları'nı devletin kurduğu ve devlet güvencesiyle işleyen ilk tarım finans kuruluşu olarak tanımlar.

1867'de "Memleket Sandıkları Nizamnamesi" yürürlüğe girdi ve sandıklar Osmanlı ülkesinin her yanında çalışmaya başladı. 1883'te merkeze bağlı Menafi Sandıkları kuruldu. Türkçe Vikipedi'ye göre 15 Ağustos 1888'de bu sandıkların işlevlerini üstlenecek modern bir finans kuruluşu olarak Ziraat Bankası resmen kuruldu ve faaliyetteki Menafi Sandıkları banka şubelerine dönüştürüldü. İngilizce madde 1888'deki değişikliği bir ad değişikliği olarak anlatır ve genel müdürlüğün o tarihte İstanbul'da çalışmaya başladığını yazar.

İşgal yıllarında iki merkez

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra ülkenin işgal edilmesi bankanın örgütünü de böldü. Türkçe Vikipedi'ye göre işgal altındaki topraklarda bulunan şubeler, Yunanların İzmir'de kurduğu "Ziraat Bankası İdare Merkezi"ne bağlandı. İngilizce Wikipedia da 1919-1922 Türk-Yunan Savaşı'nın bankanın politikasını etkilediğini, Yunan kuvvetlerinin İzmir'de bir Ziraat Bankası yönetim merkezi açtığını ve işgal edilen şubelerle sandıkların bu merkeze alındığını belirtir.

Öbür yanda 23 Nisan 1920'de açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi kendi denetimindeki bölgelerin bankacılık işlerini düzene koydu. Türkçe kaynağa göre 1920'de TBMM'nin açılmasından sonra TBMM kontrolündeki yerlerdeki şubeler Ankara şubesine bağlandı. İngilizce madde bunu, TBMM'nin şubelerin ve sandıkların yönetimini Ziraat Bankası Ankara şubesine vermesi olarak anlatır. Böylece savaş yıllarında Ankara şubesi fiilen bir genel merkez işlevi gördü.

1924 kanunu: devlet kurumundan anonim şirkete

Cumhuriyet'in ilanından sonraki ilk düzenlemelerden biri bankanın hukuki niteliğine ilişkindi. Türkçe Vikipedi'ye göre 1924'te çıkarılan bir kanunla banka bir devlet kurumu olmaktan çıkarıldı ve anonim şirket hâline getirildi. Kaynak kanunun gün ve ayını vermediği için bu yazıda olay tarihi yalnız yıl olarak gösterilmiştir.

Bu dönüşüm bankayı, yeni başkentte kurulan öbür ulusal kuruluşlarla aynı dönemin parçası yaptı. Sitede ayrıca anlatılan Toprak Mahsulleri Ofisi konusunda da görüldüğü gibi Ziraat Bankası 1930'larda buğday alımı gibi devlet politikalarının da yürütücüsü oldu. Bankanın bu yıllardaki ayrıntılı kredi rakamları elimizdeki kaynaklarda bulunmadığından burada verilmemiştir.

Ulus'ta bir saray gibi bina

Yeni başkentte bankaya yakışır bir merkez binası gerekiyordu. Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası maddesine göre yapı bankanın idari merkezi olarak kullanılmak üzere Ankara'nın Altındağ ilçesine bağlı Ulus semtinde 1925-1929 arasında inşa edildi. Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın en önemli eserlerinden biri sayılır. Cumhuriyet'in kurulmasından sonra Ankara'da Osmanlı Bankası, İş Bankası ve Ziraat Bankası'nın yeni hizmet binalarını tasarlama görevini üstlenen İtalyan mimar Giulio Mongeri tarafından tasarlandı.

Ziraat Bankası Müzesi maddesi binanın tasarım yılını 1929 olarak verir. Giulio Mongeri maddesindeki eser listesi de binayı 1929 yılı altında sayar; aynı listede 1928-1930 tarihli Eskişehir şube binası ve 1929 tarihli Aydın şubesi de vardır. Bu, bankanın merkezle birlikte taşra şubelerini de aynı mimari dille yenilediğini gösterir.

Şeref Holü'ndeki müze

Binanın zemin katındaki Şeref Holü 1981'den beri Ziraat Bankası Müzesi olarak hizmet verir. Kaynağa göre bu Türkiye'nin ilk bankacılık müzesidir. Müze 20 Kasım 1981'de açıldı; açılışı dönemin Danışma Meclisi Başkanı Sadi Irmak yaptı. 2017'de başlayan restorasyondan sonra bodrum kattaki kasa daireleri de müzeye katıldı ve müze Kasım 2019'da yenilenmiş hâliyle yeniden açıldı.

Koleksiyonun en değerli parçaları arasında Midhat Paşa'nın Memleket Sandıkları'nın kurulması için sadaret makamına yazıp mühürlediği mektuplar, Memleket Sandıkları'ndan Ziraat Bankası'na geçiş nizamnamesi ve Midhat Paşa'ya ait 1 numaralı hesap sayfası sayılır. Müzede hesap ve yazı makineleri, kristal hokka takımları, eski telefonlar, faiz hesaplama makinesi, çek yazma makinesi ve mektup terazisi gibi bankacılık eşyaları da sergilenir.

Cumhuriyet ressamlarının tabloları

Müzenin resim koleksiyonu Cumhuriyet'in ilk yıllarının sanatını da yansıtır. Kaynağa göre ressam Namık İsmail binanın yan giriş boşluğu için "Gazi Mustafa Kemal Çiftçiler Arasında" adlı büyük boyutlu bir yağlıboya tablo yaptı. Yine Namık İsmail'in 1928 tarihli, 150x100 cm boyutundaki "Mustafa Kemal Atatürk" tablosunda Atatürk Ankara Kalesi silueti önünde, kararlı kişiliği vurgulanarak resmedilmiştir. Aynı ressamın 1928 tarihli "Mithat Paşa" tablosu da banka için özel olarak yapılmıştır.

İbrahim Çallı iç salonun sağ duvarı için "Harman" adlı tabloyu yaptı. Koleksiyondaki öbür eserler arasında İbrahim Safi'nin Adana'da pamuk toplayan kadınları gösteren 200x300 cm'lik "Adana'dan" tablosu, Mehmet Ruhi Arel'in 1926 tarihli "Dokumacı" tablosu ve Memleket Sandıkları'nın halka sağladığı yararı anlatan imzasız "Mithat Paşa'nın Fakir Halkı Tefecinin Elinden Kurtarışı" tablosu vardır. Kaynağa göre bu son eserde tefecinin vücudu yılan biçiminde resmedilmiştir. Koleksiyonun en eski tablosu ise Henry Hadfield Cubley imzalı, 1897 tarihli "Otlak"tır.

Sonraki dönem

Türkçe Vikipedi bankanın sonraki tarihinden bazı dönüm noktalarını da sayar: 1975'te Hamburg'da temsilcilik ve Kıbrıs'ta üç şube açıldı, 1977'de bölge müdürlükleri kuruldu, 1981'de müze açıldı, 2001'de Türkiye Emlak Bankası Ziraat Bankası ile birleştirildi. Maddenin girişine göre banka bugün Türkiye'nin en büyük bankası ve en büyük kamu bankasıdır.

Millî Mücadele yıllarında Ankara şubesine bağlanan birkaç şubeden, Ulus'taki genel müdürlük binasına uzanan bu yol, yeni devletin mali kurumlarını İstanbul'dan Ankara'ya taşıma sürecinin somut örneklerinden biridir.