Cumhuriyet Müzesi (İkinci Meclis binası): Vedat Tek'in Halk Fırkası binası, Nutuk'un okunduğu salon, CENTO yılları ve 19

Birinci Meclis binasının hemen güneybatısında, Ankara Ulus'taki Cumhuriyet Bulvarı üzerinde duran kesme taş yapı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 1924'ten 1960'a kadar çalıştığı ikinci binadır. Mimarı Vedat Tek'tir. Atatürk 1927'de Nutuk'u bu binanın genel kurul salonunda okudu. Bina 1981'de Cumhuriyet Müzesi olarak açıldı ve bugün Ankara Cumhuriyet Müzesi Müdürlüğü'ne bağlıdır.

Neden yeni bir bina?

İngilizce Wikipedia'ya göre Kurtuluş Savaşı yıllarında kullanılan ilk Meclis binası küçük ve kullanışsızdı. Cumhuriyet'in ilanından sonra daha büyük bir bina, eskisinin hemen güneybatısında inşa edildi. Türkçe Vikipedi'ye göre yapı 1923'te Cumhuriyet Halk Fırkası binası olarak yapıldı; ilk bina yetersiz kalınca 1924'te Meclis'in ikinci binası olarak kullanılmaya başlandı.

Mimari

Türkçe Vikipedi'ye göre Vedat Tek binayı bodrum katın üzerine iki kat olarak kesme taştan yaptı. Tavanı Selçuklu ve Osmanlı motifleriyle bezelidir; kemerler, saçaklar ve çiniler de dönemin üslubunu yansıtır.

Mimar Vedat Tek

Türkçe Vikipedi'ye göre Mehmet Vedat Tek (1873-1942), formel mimarlık eğitimi görmüş ilk Türk mimarı olarak tanınır ve Mimar Kemaleddin ile birlikte Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın en önde gelen iki isminden biridir. Sirkeci'deki Büyük Postane, Kastamonu Hükûmet Konağı ve Haydarpaşa Vapur İskelesi onun eserleridir. Meşrutiyet'in ilanından sonra harap durumdaki Meclis-i Mebusan binasını yenilemekle görevlendirilmişti; yani iki farklı meclisin binasında çalışmış bir mimardı. Cumhuriyet'in ilanından sonra Ankara'ya çağrıldı ve "Cumhuriyet Halk Fırkası Mahfeli"ni inşa etti; bu yapı sonra İkinci TBMM binası oldu. Atatürk için Gazi Köşkü'nü de düzenledi. Sıhhiye Vekâleti için Ankara Palas'ın planlarını hazırlarken iş Mimar Kemaleddin'e devredildi ve ücreti ödenmedi; madde bunu Tek için bir hayal kırıklığı olarak anlatır.

Genel Kurul salonu ve Nutuk

1924-1960 arasında Genel Kurul olarak kullanılan salon, Türkçe Vikipedi'ye göre çeşitli dönemlerde 610 milletvekiline kadar ev sahipliği yaptı. Salonda bugün 116 milletvekili sırası bulunur. Madde, burayı Atatürk'ün ilke ve devrimlerinin yasalaştığı, önemli antlaşmaların onaylandığı ve çok partili düzene geçişin yaşandığı yer olarak tanımlar.
İngilizce Wikipedia'ya göre İkinci Dönem'den On Birinci Dönem'e kadar bütün Türkiye Büyük Millet Meclisleri bu binada çalıştı. Türkçe madde de salonu çok partili sisteme geçişin yaşandığı mekân olarak anar.

CENTO yılları

27 Mayıs 1960 darbesiyle Meclis'in burada çalışması sona erdi. TBMM'nin 1961'de tamamlanan yeni binasına taşınmasından sonra yapı CENTO'nun (Merkezi Antlaşma Teşkilatı) genel merkezi olarak kullanıldı. İngilizce Wikipedia'nın CENTO maddesine göre bu ittifak 24 Şubat 1955'te Bağdat Paktı adıyla kurulmuştu; genel merkezi 1958'e kadar Bağdat'taydı, 1958'den 1979'a kadar Ankara'ya taşındı. Irak'taki 14 Temmuz 1958 darbesinden sonra Irak paktan çekildi ve örgüt Bağdat adını bıraktı. İngilizce maddeye göre CENTO 1979'da dağıldıktan sonra bina Kültür Bakanlığı'na devredildi. Türkçe Vikipedi'ye göre binanın ön tarafı Cumhuriyet Müzesi olarak düzenlendi, arka tarafı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün hizmet binası oldu.

Müzede neler var?

Türkçe Vikipedi'ye göre müzede ilk üç cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ve Celâl Bayar dönemlerine ait olaylar, fotoğraflar ve kişisel eşyalar, o dönemin Meclis kararları ve kanunları sergilenir. Girişin sağındaki odalarda cumhurbaşkanlarına ait eşyalar ile Meclis'te kullanılan eşyalar bulunur; giriş kapısının karşısındaki Genel Kurul salonu sıralarıyla korunur.

İngilizce Wikipedia, müzede bütün eski cumhurbaşkanları ve başbakanların fotoğraflarının, Cumhuriyet döneminde basılan banknot ve madenî paraların, ülkenin Cumhuriyet'ten sonraki gelişimini anlatan fotoğraf, pano ve maketlerin bulunduğunu yazar.