Türkiye İş Bankası (26 Ağustos 1924): Cumhuriyet'in ilk ulusal bankası, Atatürk'ün hisseleri ve vasiyeti

Türkiye İş Bankası, 26 Ağustos 1924'te Ankara'da kuruldu. Türkçe Vikipedi onu "Cumhuriyet döneminin ilk ulusal bankası" olarak tanımlar. Savaştan yeni çıkmış, sermayesi ve kredi kurumları büyük ölçüde yabancıların elinde olan bir ülkede, halkın tasarrufunu toplayıp yatırıma yönlendirecek bir banka kurmak, ekonomik bağımsızlığın ilk adımlarından biri sayıldı. Bu yazıda bankanın kuruluşunu, ilk yıllarını ve Atatürk'ün hisselerinin bugüne uzanan hikâyesini anlatıyoruz.

İzmir İktisat Kongresi'nden Ankara'ya

Türkçe Vikipedi'ye göre banka, Atatürk'ün direktifleriyle İzmir'de toplanan Birinci İktisat Kongresi'nin aldığı bir karar doğrultusunda kuruldu. Kongre, büyük sermayeli bir millî banka kurulmasını, sermayenin halktan toplanamaması hâlinde bir kısmının hükûmetçe hisse alınarak karşılanmasını ve geri kalanının yalnız Türklere ait olmasını öngörmüştü.

Aynı kaynak, Mustafa Kemal'in Temmuz 1924'te Bakanlar Kurulu'nu toplayarak bu isteğini dile getirdiğini aktarır ve şu sözleri onun ağzından verir: "Vatanı kurtaracak ve yükseltecek tedbirlerin başında olarak halkın doğrudan itibar ve itimadından doğup meydana gelen tam manasıyla modern ve millî bir banka kurulması..." Banka, Celal Bayar'ın başkanlığında Ankara'da çalışmaya başladı.
Sermaye ve kurucular

Türkçe kaynağa göre İş Bankası 250.000 lirası ödenmiş 1 milyon lira sermayeyle, tek şube olarak kuruldu. Kurucular arasında Atatürk'ün yanı sıra, taahhüt ettikleri sermayenin en az yüzde 10'unu ödeyen 36 kişi vardı. Atatürk'ün bankaya koyduğu sermayenin kaynağı ilginçtir: Türkçe Vikipedi'ye göre bu 250.000 lira, Tüm Hindistan Müslüman Birliği'nin Kurtuluş Savaşı'na destek için gönderdiği paradan kalan kısımdı.

İngilizce Vikipedi de sermayenin 1.000.000 lira olduğunu ve bunun 250.000 lirasının Atatürk tarafından, kalanının özel yatırımcılar tarafından karşılandığını yazar. Atatürk, yakın çalışma arkadaşı ve o sırada Mübadele, İmar ve İskân Vekili olan Celal Bayar'ı bankanın başına getirdi; Bayar aynı zamanda bankanın ilk genel müdürüydü.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Cobija. Dosya sayfası
Tasarruf, iştirakler ve büyüme

İş Bankası yalnızca mevduat toplayan bir kurum olarak kalmadı. Türkçe kaynağa göre kuruluşundan itibaren şeker, cam ve dokuma sektörlerinde yer aldı; maden, liman ve kömür işletmeleri gibi alanlarda iştiraklere girdi. 1927'de İtibar-ı Millî Bankası ile birleşti ve sermayesini 4 milyon liraya çıkardı. İngilizce kaynak bu birleşmenin eşit ortaklık esasıyla yapıldığını ve sermayenin bunun için 2 milyon lira artırıldığını yazar.

Banka, toplumda tasarruf alışkanlığının yerleşmesinde de rol oynadı: 1928'de Türkiye'ye ilk kumbaraları getirdi. 26 Şubat 1929'da zorunlu reasürans sistemini işletmek için Millî Reasürans'ı kurdu; şirket 19 Temmuz 1929'da faaliyete geçti. 1932'de Hamburg ve İskenderiye'de şube açarak yurt dışında şube açan ilk Türk bankası oldu.

• Merkez Bankası tartışması: Türkçe Vikipedi'nin Merkez Bankası maddesine göre bir ara yeni kurulan İş Bankası'nın merkez bankasına dönüştürülmesi gündeme geldi; ancak merkez bankasının bağımsız olması gerektiği görüşü ağır bastı ve 1930'da ayrı bir kanun çıkarıldı.
• Celal Bayar: Bankanın kurucu genel müdürü; sonraki yıllarda İktisat Vekili ve Başvekil oldu.
• Müzeler: Banka bugün Türkiye İş Bankası Müzesi ve İktisadi Bağımsızlık Müzesi gibi müzeleri işletir.

Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: MirkoS18. Dosya sayfası

Atatürk'ün hisseleri ve vasiyeti

Türkçe Vikipedi'ye göre Atatürk'ün vasiyeti çerçevesinde mülkiyeti Cumhuriyet Halk Partisi'ne ait olan hisselerin temettü geliri Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu'na bırakıldı. Bu hisseler, Cumhuriyet tarihi boyunca birkaç kez el değiştirdi:

• 14 Aralık 1953: DP iktidarı döneminde çıkarılan 6195 sayılı kanunla CHP'nin mallarına el konuldu, bankadaki hisseleri hazineye verildi.
• 11 Ekim 1963: Anayasa Mahkemesi bu kanunu iptal etti; hisseler CHP'ye döndü.
• 16 Ekim 1981: 12 Eylül darbesinden sonra 2533 sayılı kanunla CHP dâhil bütün partiler kapatıldı.
• 1992-1997: CHP yeniden açıldıktan sonra hisseler CHP ve hazine tarafından birlikte temsil edildi; Yargıtay kararıyla yeniden tamamen CHP'ye geçti.

Neden önemli?

İş Bankası, Cumhuriyet'in ilk yıllarında "millî iktisat" düşüncesinin somut bir kurumu oldu. Devletin doğrudan sahibi olmadığı, ama Atatürk'ün kişisel sermayesi ve desteğiyle kurulan bu banka, özel sermayeyle kalkınma hedefinin aracı olarak tasarlandı. 1930'ların devletçilik döneminde Sümerbank ve Etibank gibi devlet bankaları öne çıktığında, İş Bankası özel kesimin en büyük finans kurumu olarak kaldı; bugün de Türkiye'nin en büyük özel bankasıdır.