İstanbul Resim ve Heykel Müzesi (20 Eylül 1937): Veliaht Dairesi'nde açılan ilk güzel sanatlar müzesi, Halil Dikmen ve 3

Türkiye'nin ilk güzel sanatlar müzesi 20 Eylül 1937'de İstanbul'da, Dolmabahçe Sarayı'nın Veliaht Dairesi'nde açıldı. Bina Atatürk'ün emriyle Güzel Sanatlar Akademisi'ne verilmişti. Açılış törenine o sırada Dolmabahçe'de kalan Atatürk de manevi kızı Ülkü ile katıldı. Müze 1970'lere kadar Türkiye'deki tek sanat müzesi olarak kaldı; bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'ne bağlı olarak Tophane'deki Antrepo No:5'te hizmet veriyor.

Bir sergiden müzeye

Türkçe Vikipedi'ye göre fikir 1936'da doğdu. Güzel Sanatlar Akademisi müdürü Burhan Toprak, Akademi'de "Elli Yıllık Türk Sanatı" (ya da "Yarım Asırlık Türk Resmi") adlı bir sergi düzenledi. Sergiden sonra bunu kalıcı bir müzeye dönüştürme düşüncesi ortaya çıktı. Bina sorunu Atatürk'ün emriyle Dolmabahçe Sarayı Veliaht Dairesi'nin Akademi'ye tahsis edilmesiyle çözüldü.

Madde bu seçimi, Avrupa'nın büyük şehirlerinin izlediği Louvre örneğine bağlar: İstanbul'da yıkılan rejimi simgeleyen bir saray binası, yeni ulus devletinin simgesi olarak bir halk müzesine dönüştürüldü. Veliaht Dairesi, adından da anlaşılacağı gibi, saray döneminde veliahtlara ayrılmış bölümdü.

Halil Dikmen ve Léopold Lévy

Kurulmakta olan müzenin müdürlüğüne ressam ve neyzen Halil Dikmen (1906-1964) atandı. Türkçe Vikipedi'ye göre Dikmen Akademi'de İbrahim Çallı ile Hikmet Onat'ın atölyesinde çalışmış, 1927'den sonra Paris'te Académie Julian'da okumuş, 1931'de dönüp Kayseri ve Galatasaray liselerinde resim öğretmenliği yapmıştı. Dikmen ve hazırlıkları bir komiteyle birlikte yürüttü. Akademi'nin Resim Bölümü başkanı Fransız ressam Léopold Lévy, "50 Yıllık Türk Resmi Sergisi"nde görüp beğendiği eserlerin müzeye verilmesini istedi; sanatçılar bu eserleri bağışladı. İstanbul ve Ankara'daki resmî dairelerde ve koleksiyonlarda bulunan eserler de Maarif Vekâleti aracılığıyla müzeye istendi.

Osmanlı döneminde Müze-i Hümayun bünyesinde oluşturulmuş, seksen beş özgün resimden oluşan Elvâh-ı Nakşiye Koleksiyonu da müzeye geldi. Türkçe Vikipedi'ye göre böylece 134'ü Akademi hocalarının bağışı olmak üzere 320 eser toplandı. Madde, Elvâh-ı Nakşiye'nin saray dışında oluşturulan ilk koleksiyon olduğunu da belirtir.

Açılış ve ilk yıllar

Müze 20 Eylül 1937'de bir törenle açıldı. Halil Dikmen'in çabalarıyla müze kısa sürede dönemin aydınlarının buluşma yeri ve Akademi öğrencilerinin eğitiminin bir parçası oldu. Türkçe Vikipedi'ye göre 500-600 kişilik gruplar halinde gelen öğrenciler dışında günlük ziyaretçi sayısı 300-400 kişiye ulaşıyordu. Bu canlılık İkinci Dünya Savaşı'na kadar sürdü.

Nurullah Berk ve 1969 sergisi

1962-1969 arasında müdür olan ressam Nurullah Berk geçici sergilere ağırlık verdi ve her yıl ortalama iki sergi düzenledi. Bunların en ses getireni, 16 Haziran 1969'da açılan "XX. Yüzyıl Fransız Sanatı" sergisiydi. 1890-1950 arasında ün yapmış 50 Fransız sanatçının 50 eseri sergilendi; aralarında Signac, Picasso, Braque, Juan Gris, Matisse ve Gauguin vardı. Türkçe Vikipedi'ye göre ziyaretçi sayısı 40 bini aştı.

Koleksiyon

Türkçe Vikipedi'ye göre koleksiyonda 10.140 resim ve 651 heykel bulunur; bunlara 10 ikon, 107 seramik ve 79 hat eseri eklenir. Sabri Berkel'in 4468 eseri envanterde kayıtlıdır. Hat koleksiyonu, Akademi'nin Türk Sanatları Kürsüsü hocaları Necmettin Okyay, Beşiktaşlı Hacı Nuri Korman, Macit Ayral ve İsmail Hakkı Altunbezer'in eserlerinden oluşur. Koleksiyonda André Derain, Lévy, Matisse, Picasso ve Utrillo gibi yabancı sanatçıların yapıtları da vardır. Devlet Resim ve Heykel Sergileri'nde ödül alan eserlerin bir kısmı İzmir, Ankara, Antalya, Balıkesir, Bursa ve Yalvaç'taki devlet galerilerine gönderildi; böylece müze başka şehirlerdeki galerilerin de kaynağı oldu.

Veliaht Dairesi'nden Antrepo No:5'e

Millî Saraylar'a ait bina 2007'de restorasyona girdi ve müze kapandı. 2009'da onarılan bölümde, 1937 açılış sergisinin yetmiş iki yıl sonraki sembolik tekrarı olan "Serginin Sergisi" düzenlendi. Restorasyon 2012'de bitti, ama bina yeniden müzeye verilmedi. Koleksiyon, Tophane'de Sedad Hakkı Eldem'in 1955'te tasarladığı 5 numaralı antreponun yerine, öğrencisi Emre Arolat'ın eski binanın cephesini örnek alarak yeniden inşa ettiği yapıya taşındı. İnşaat on yıl sürdü; bu sürede eserler restore edildi ve müze Aralık 2021'de yeniden ziyarete açıldı.