Mehmet Rifat Börekçi: Ankara Fetvası'nı yazan müftüden Diyanet İşleri'nin ilk başkanlığına

1920 baharında Ankara'nın müftüsü, İstanbul'un Millî Mücadele karşıtı fetvasına karşı bir fetva yazdı ve bunun için idama mahkûm edildi. Dört yıl sonra yeni kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı'nın başına getirildi ve ölümüne kadar on yedi yıl bu görevde kaldı. Bu yazı Mehmet Rifat Börekçi'nin hayatını kaynakların verdiği tarihlerle anlatır.

Ankara'nın müftüsü

Türkçe Vikipedi'nin Mehmet Rifat Börekçi maddesine göre Rifat Efendi 29 Kasım 1860'ta Ankara'nın Balâ kazasına bağlı Beynam köyünde doğdu. Babası Ankara'nın âlimlerinden Börekçizade Ali Kâzım Efendi'ydi. İlk ve orta öğrenimini Ankara'da tamamladıktan sonra yükseköğrenim için İstanbul'a gitti; Beyazıt Medresesi müderrislerinden Atıf Efendi'nin derslerine devam ederek icazetname aldı.

İlk görevine Ankara'daki Fazliye Medresesi'nde öğretim üyesi olarak başladı. Kaynağa göre 10 Ekim 1898'de Ankara İstinaf Mahkemesi üyeliğine getirildi, 25 Kasım 1908'de Ankara müftüsü oldu. 1911'de bir süre Sivrihisar kaymakamlığını vekâleten yürüttü. 1918'de Musile-i Süleymaniye payesiyle Bursa müderrisliği kendisine yeniden verildi; 1920'de "İzmir Paye-i Mücerridi" ve "Mahreç Payesi"ne layık görüldü ve Dördüncü Rütbeden Osmani Nişanı ile ödüllendirildi.

Millî Mücadele'nin yanında

Madde, Rifat Efendi'nin Millî Mücadele'nin ilk yıllarında Ankara Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'ni kurduğunu ve hareketi desteklediğini yazar. Ankara'nın yerlisi ve müftüsü olarak Kurtuluş Savaşı'na ve Mustafa Kemal Paşa'ya önemli destek verdi.

1920 baharında İstanbul ile Ankara arasındaki çatışma din alanına da taşındı. Türkçe Vikipedi'nin Kuvâ-yi İnzibâtiye maddesine göre 11 Nisan 1920'de Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Bey'e, Kuvâ-yi Milliyecilerin eşkıya olduğunu ve öldürülmelerinin sevap ve vatani bir yükümlülük olduğunu bildiren bir fetva çıkarttırıldı. Ankara Fetvası maddesine göre bu fetva Hürriyet ve İtilaf Fırkası ve Sadrazam Damat Ferit Paşa'nın etkisiyle yayımlanmış, metnini Mustafa Sabri Efendi yazmıştı.

Ankara Fetvası

Cevabı Rifat Efendi verdi. Türkçe Vikipedi'nin Ankara Fetvası maddesine göre Ankara Müftüsü Mehmet Rifat Efendi tarafından yazılan karşı fetva 153 müftü tarafından imzalanarak ilan edildi ve Millî Mücadele yanlısı Açıksöz, İrâde-i Milliye ve Öğüt gibi gazetelerde yayımlandı. Fetva Anadolu Fetvası ya da Börekçizade Mehmet Rifat Efendi Fetvası adlarıyla da bilinir.

Bedeli ağır oldu. Mehmet Rifat Börekçi maddesine göre fetvası üzerine padişah imzasıyla Ankara müftülüğünden alındı ve Divan-ı Harp tarafından Millî Mücadele'ye verdiği destekten dolayı idama mahkûm edildi. Ankara hükûmeti ise onu hemen müftülük görevine iade etti.

Menteşe mebusu

Türkçe Vikipedi'ye göre Rifat Efendi 23 Nisan 1920'de toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birinci dönemine Menteşe (Muğla) mebusu olarak girdi. Kaynağa göre altı ay mebus olarak kaldı ve 27 Ekim 1920'de müftülük görevini tercih ederek milletvekilliğinden istifa etti.

Şer'iye Vekâleti'nden Diyanet'e

Madde, Rifat Efendi'nin 23 Aralık 1922 ile 30 Mart 1924 arasında Şer'iye Vekâleti Heyet-i İftâ üyeliğinde bulunduğunu yazar. Bu vekâletin ömrü 3 Mart 1924'te sona erdi. Türkçe Vikipedi'nin Diyanet İşleri Başkanlığı maddesine göre Diyanet, 3 Mart 1924'te Şeriyye ve Evkaf Vekâleti'nin yerine, İslam dininin inanç, ibadet ve ahlak esaslarıyla ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmekle görevli bir kurum olarak kuruldu. Madde kurumun Mustafa Kemal Atatürk'ün emriyle 429 sayılı kanunla Başbakanlığa bağlı bir teşkilat olarak kurulduğunu belirtir.

İngilizce Wikipedia'nın Diyanet maddesine göre kurum ilk olarak, Osmanlı döneminde kaldırılan Şeyhülislamlık makamının yürüttüğü dinî görevleri yönetmek için oluşturuldu. Kaynak, Diyanet İşleri Başkanı'nın fiilen Türkiye'nin başmüftüsü işlevini gördüğünü yazar.

On yedi yıl başkanlık

Mehmet Rifat Börekçi maddesine göre Rifat Efendi 4 Nisan 1924'te yeni kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı görevine geldi. Soyadı Kanunu çıktıktan sonra "Börekçi" soyadını aldı ve 5 Mart 1941'deki ölümüne kadar bu görevde kaldı. Böylece 1924-1941 arasında Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Diyanet İşleri Başkanı olarak görev yaptı. Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı dönemi boyunca kurumun başında hep aynı kişi bulundu.

Bir hayatın iki yüzü

Rifat Börekçi'nin hayatı, Millî Mücadele ile Cumhuriyet'in din politikası arasındaki bağı gösterir. 1920'de 153 müftünün imzasıyla Ankara'ya meşruiyet kazandıran fetvayı yazan kişi, 1924'te halifeliğin ve Şer'iye Vekâleti'nin kaldırıldığı gün kurulan yeni kurumun başına geçti. Kaynaklar, onun Ankara'nın yerlisi ve müftüsü olarak Mustafa Kemal Paşa'ya ilk günlerden verdiği desteği özellikle vurgular.