#1Türkçe ezan, Cumhuriyet'in erken dönemiyle ilgili en çok tartışılan uygulamalardan biridir. Tartışmalarda iki karşıt yanlış sık görülür: Bir taraf "Atatürk Arapça ezanı kanunla yasakladı, okuyanları hapse attı" der; diğer taraf "Türkçe ezan hiçbir zaman zorunlu değildi" der. Kaynaklar arada bir yer gösterir. 1932'de Türkçe ezan bir Diyanet genelgesiyle uygulamaya kondu; Arapça ezan okumaya ceza getiren kanun maddesi ise 1941'de, Atatürk'ün ölümünden sonra çıktı. Bu konuda tarihleri sırayla veriyoruz.
İddia ve kısa cevap
İddia: Arapça ezan Atatürk döneminde çıkarılan bir kanunla yasaklandı ve cezalandırıldı. Kısa cevap: Kısmen yanlış. Türkçe Vikipedi'ye göre Türkçe ezan Diyanet İşleri Başkanlığı'nın 18 Temmuz 1932 tarihli genelgesiyle resmen ve bütün yurtta uygulanmaya başladı. Madde, 1941'e gelene kadar Türkçe okuma için "kanuni bir hüküm" bulunmadığını yazar. Ceza, 2 Haziran 1941 tarihli 4055 sayılı kanunla Türk Ceza Kanunu'nun 526. maddesi değiştirilerek getirildi. O tarihte cumhurbaşkanı İsmet İnönü'ydü.
Arka plan: fikir nereden geldi?
Türkçe Vikipedi, Türkçe ezan fikrini 19. yüzyıldan beri gelişen Türkçülük akımına ve dilde sadeleşme düşüncesine bağlar. İngilizce Wikipedia'ya göre 19. yüzyılda Ali Suavi ezanın, hatta hutbelerin ve Kuran'ın Türkçe olması gerektiğini savunmuştu. Türkçe madde, fikrin Meşrutiyet döneminde de bazı aydınlarca dile getirildiğini ve Ziya Gökalp'in bunu şiirleştirdiğini yazar. Madde ayrıca 1932'de Atatürk'ün teşvikiyle Türkçe ezanın dinen caiz olup olmadığının tartışıldığını ve caiz olduğu kanaatine varıldığını kaydeder.
Akış: Dolmabahçe'deki hafızlardan ilk ezanlara
Türkçe maddeye göre Aralık 1931'de dokuz hafız Dolmabahçe Sarayı'nda ezanın ve hutbenin Türkçeleştirilmesi çalışmalarına başladı. Gayriresmî kayıtlara göre ilk Türkçe ezan 29 Ocak 1932'de Kuşadası'nda Hafız Sadık Bey tarafından okundu. 30 Ocak 1932'de İstanbul'da Fatih Camii'nde Hafız Rıfat Bey ikindi ezanını önce Arapça sonra Türkçe okudu. 1 Şubat'ta Adana Ulucami'de, sonraki günlerde Şebinkarahisar, Akhisar, Rize, Silifke, Gediz, Menemen'in Emiralem köyü, Samsun, Vezirköprü ve Urla'da Türkçe ezan okunduğu haberleri geldi.
3 Şubat 1932'deki Kadir Gecesi'nde Ayasofya Camii'nde Türkçe Kuran, tekbir ve kamet okundu. 18 Temmuz 1932'de Diyanet İşleri Riyaseti ezanın Türkçe okunmasına karar verdi. Türkçe ezan ve kametin metni sekiz yüz nüsha olarak Evkaf İdaresi'nce bastırıldı ve 22 Kasım 1932'den itibaren imamlar aracılığıyla müezzinlere dağıtılması kararlaştırıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Sebah & Joaillier, photographer. Dosya sayfası
Ezan ve kametten sonra sıra salaya geldi. Diyanet, Hz. Muhammed'e saygı anlamı taşıyan "salat-ü selam"ın isteğe bağlı okunabilecek üç biçimini Türkçeleştirdi. Diyanet İşleri Başkanı Rifat Börekçi'nin 6 Mart 1933 tarihli tebliğiyle salanın da Türkçe okunmasına karar verildi. Türkçe maddeye göre sala, 15 Nisan 1937 tarihli ve 1378/526 sayılı Diyanet yazısıyla kaldırıldı ve bu durum valiliklere bildirildi.
1941: ceza maddesi
Türkçe maddeye göre 2 Haziran 1941 tarihli 4055 sayılı kanunla TCK'nın 526. maddesi değiştirildi ve Arapça ezan ya da kamet okuyanlara üç aya kadar hafif hapis veya 10 liradan 200 liraya kadar hafif para cezası öngörüldü. Yani "Arapça ezan okuyan hapse girer" hükmü 1941 tarihlidir.
1950 seçimlerinden yüzde 53 oyla birinci parti olarak çıkan DP, ezanın Arapça okunmasını gündeme getirdi. Türkçe maddeye göre çalışmalar 14 Haziran'da gazetelerde duyuruldu, 16 Haziran'da hızlandı. Meclis'te CHP adına konuşan Trabzon milletvekili Cemal Reşit Eyüboğlu, "Arapça ezan meselesinin ceza konusu olmaktan çıkartılmasına aleyhtar olmayacağız" dedi. Üç maddelik tasarının maddeleri ayrı ayrı oylandı ve DP'lilerle birlikte CHP'liler de kabul oyu verdi. İngilizce madde serbest bırakılışın tarihini 16 Haziran 1950 olarak verir.
Arapça ezanın serbest bırakıldığı gün Bursa'da bir camide ikindi ezanı 7 kez Arapça okundu. 6 Temmuz 1950'de Ankara Radyosu'nda haftada üç gün Kuran okunacağı duyuruldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Rakamlar
Türkçe ezan Atatürk'ün teşvikiyle ve onun cumhurbaşkanlığı döneminde başladı; bu kısım doğrudur. Ama uygulama 1932'de bir Diyanet genelgesiyle başladı ve Arapça ezana hapis ya da para cezası getiren hüküm 1941'de, İnönü döneminde, TCK'ya eklendi. 1950'deki serbest bırakış da tek partinin değil, Meclis'teki iki partinin oylarıyla oldu. Görseller Türkçe ezanın İstanbul'daki ilk duraklarından Fatih Camii'ni ve salayı Türkçeleştiren 1933 tebliğini yayımlayan Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Rifat Börekçi'yi gösterir.
İddia ve kısa cevap
İddia: Arapça ezan Atatürk döneminde çıkarılan bir kanunla yasaklandı ve cezalandırıldı. Kısa cevap: Kısmen yanlış. Türkçe Vikipedi'ye göre Türkçe ezan Diyanet İşleri Başkanlığı'nın 18 Temmuz 1932 tarihli genelgesiyle resmen ve bütün yurtta uygulanmaya başladı. Madde, 1941'e gelene kadar Türkçe okuma için "kanuni bir hüküm" bulunmadığını yazar. Ceza, 2 Haziran 1941 tarihli 4055 sayılı kanunla Türk Ceza Kanunu'nun 526. maddesi değiştirilerek getirildi. O tarihte cumhurbaşkanı İsmet İnönü'ydü.
Arka plan: fikir nereden geldi?
Türkçe Vikipedi, Türkçe ezan fikrini 19. yüzyıldan beri gelişen Türkçülük akımına ve dilde sadeleşme düşüncesine bağlar. İngilizce Wikipedia'ya göre 19. yüzyılda Ali Suavi ezanın, hatta hutbelerin ve Kuran'ın Türkçe olması gerektiğini savunmuştu. Türkçe madde, fikrin Meşrutiyet döneminde de bazı aydınlarca dile getirildiğini ve Ziya Gökalp'in bunu şiirleştirdiğini yazar. Madde ayrıca 1932'de Atatürk'ün teşvikiyle Türkçe ezanın dinen caiz olup olmadığının tartışıldığını ve caiz olduğu kanaatine varıldığını kaydeder.
Akış: Dolmabahçe'deki hafızlardan ilk ezanlara
Türkçe maddeye göre Aralık 1931'de dokuz hafız Dolmabahçe Sarayı'nda ezanın ve hutbenin Türkçeleştirilmesi çalışmalarına başladı. Gayriresmî kayıtlara göre ilk Türkçe ezan 29 Ocak 1932'de Kuşadası'nda Hafız Sadık Bey tarafından okundu. 30 Ocak 1932'de İstanbul'da Fatih Camii'nde Hafız Rıfat Bey ikindi ezanını önce Arapça sonra Türkçe okudu. 1 Şubat'ta Adana Ulucami'de, sonraki günlerde Şebinkarahisar, Akhisar, Rize, Silifke, Gediz, Menemen'in Emiralem köyü, Samsun, Vezirköprü ve Urla'da Türkçe ezan okunduğu haberleri geldi.
3 Şubat 1932'deki Kadir Gecesi'nde Ayasofya Camii'nde Türkçe Kuran, tekbir ve kamet okundu. 18 Temmuz 1932'de Diyanet İşleri Riyaseti ezanın Türkçe okunmasına karar verdi. Türkçe ezan ve kametin metni sekiz yüz nüsha olarak Evkaf İdaresi'nce bastırıldı ve 22 Kasım 1932'den itibaren imamlar aracılığıyla müezzinlere dağıtılması kararlaştırıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Sebah & Joaillier, photographer. Dosya sayfası
Tarih notu
Sala ve kametKronoloji: Aralık 1931 dokuz hafızın Dolmabahçe'deki çalışması. 29 Ocak 1932 Kuşadası'nda ilk Türkçe ezan (gayriresmî kayıt). 30 Ocak 1932 Fatih Camii. 18 Temmuz 1932 Diyanet genelgesi. 22 Kasım 1932 basılı metinlerin dağıtımı. 6 Mart 1933 salanın Türkçeleştirilmesi. 15 Nisan 1937 salanın kaldırılması. 2 Haziran 1941 4055 sayılı kanun. 16 Haziran 1950 Arapça ezanın serbest bırakılması.
Ezan ve kametten sonra sıra salaya geldi. Diyanet, Hz. Muhammed'e saygı anlamı taşıyan "salat-ü selam"ın isteğe bağlı okunabilecek üç biçimini Türkçeleştirdi. Diyanet İşleri Başkanı Rifat Börekçi'nin 6 Mart 1933 tarihli tebliğiyle salanın da Türkçe okunmasına karar verildi. Türkçe maddeye göre sala, 15 Nisan 1937 tarihli ve 1378/526 sayılı Diyanet yazısıyla kaldırıldı ve bu durum valiliklere bildirildi.
1941: ceza maddesi
Türkçe maddeye göre 2 Haziran 1941 tarihli 4055 sayılı kanunla TCK'nın 526. maddesi değiştirildi ve Arapça ezan ya da kamet okuyanlara üç aya kadar hafif hapis veya 10 liradan 200 liraya kadar hafif para cezası öngörüldü. Yani "Arapça ezan okuyan hapse girer" hükmü 1941 tarihlidir.
Dikkat: yanlış bilinen
1950: serbest bırakılışKaynaklar "yasak" kelimesini farklı tarihlere bağlar. İngilizce Wikipedia, Arapça kullanımının 1932'de Atatürk'ün emriyle Diyanet tarafından yasaklandığını yazar. Türkçe Vikipedi ise "1941 yılında ise Arapça ezan yasağı uygulamaya konulmuştur" der ve 1941'e kadar kanuni bir hüküm olmadığını vurgular. İki ifade şöyle bağdaşır: 1932'deki düzenleme bir idari karardı; cezai yaptırım 1941'de kanunla geldi.
1950 seçimlerinden yüzde 53 oyla birinci parti olarak çıkan DP, ezanın Arapça okunmasını gündeme getirdi. Türkçe maddeye göre çalışmalar 14 Haziran'da gazetelerde duyuruldu, 16 Haziran'da hızlandı. Meclis'te CHP adına konuşan Trabzon milletvekili Cemal Reşit Eyüboğlu, "Arapça ezan meselesinin ceza konusu olmaktan çıkartılmasına aleyhtar olmayacağız" dedi. Üç maddelik tasarının maddeleri ayrı ayrı oylandı ve DP'lilerle birlikte CHP'liler de kabul oyu verdi. İngilizce madde serbest bırakılışın tarihini 16 Haziran 1950 olarak verir.
Arapça ezanın serbest bırakıldığı gün Bursa'da bir camide ikindi ezanı 7 kez Arapça okundu. 6 Temmuz 1950'de Ankara Radyosu'nda haftada üç gün Kuran okunacağı duyuruldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Rakamlar
- Dolmabahçe'deki çalışma grubu: 9 hafız.
- Basılan Türkçe ezan ve kamet metni: 800 nüsha.
- 1941 cezası: 3 aya kadar hafif hapis ya da 10-200 lira hafif para cezası.
- Uygulamanın süresi: 1932'den 1950'ye, yaklaşık 18 yıl.
Ek bilgi
Sonuç ve bugünkü anlamıTürkçe madde, ezanın Türkçesinin kanunla yasaklanmadığını, ama 1950'den sonra Türkiye'de ezanın Türkçe okunmadığını belirtir. Madde ayrıca Kıbrıs Türklerinin de 1932'den sonra Türkçe ezan çalışmalarına başladığını ve Kıbrıs Müftüsü Dânâ Efendi'nin 1954'te Türkçe okumanın caiz olduğu yönünde fetva verdiğini aktarır.
Türkçe ezan Atatürk'ün teşvikiyle ve onun cumhurbaşkanlığı döneminde başladı; bu kısım doğrudur. Ama uygulama 1932'de bir Diyanet genelgesiyle başladı ve Arapça ezana hapis ya da para cezası getiren hüküm 1941'de, İnönü döneminde, TCK'ya eklendi. 1950'deki serbest bırakış da tek partinin değil, Meclis'teki iki partinin oylarıyla oldu. Görseller Türkçe ezanın İstanbul'daki ilk duraklarından Fatih Camii'ni ve salayı Türkçeleştiren 1933 tebliğini yayımlayan Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Rifat Börekçi'yi gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Türkçe ezan maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Turkish adhan maddesi (en.wikipedia.org)