Resmî Türkiye Komünist Fırkası (18 Ekim 1920), Yeşil Ordu ve Halk İştirakiyun Fırkası

1920 sonbaharında Ankara'da aynı anda üç ayrı "komünist" yapı vardı: Bakü'de kurulan ve Mustafa Suphi'nin başında bulunduğu Türkiye Komünist Partisi, Ankara'daki gizli komünist örgütten doğan Halk İştirakiyun Fırkası ve hükûmetin bizzat kurdurduğu "resmî" turkiyeTürkiye Komünist Fırkası. Türkçe Vikipedi'nin Türkiye Komünist Fırkası maddesine göre bu sonuncusu, Kurtuluş Savaşı döneminde 18 Ekim 1920'de Mustafa Kemal'in emriyle kurulan ve "resmî komünist partisi" olarak da bilinen bir partiydi.

Neden "resmî" bir komünist parti?

Türkçe Vikipedi'ye göre bu kararın önemli nedenlerinden biri Ankara Hükûmeti ile Sovyet hükûmeti arasındaki yakınlaşmaydı. Sovyetler o sırada Kurtuluş Savaşı'nı silah ve cephaneyle destekliyordu. Kaynağa göre bir başka amaç, yaklaşık bir ay önce Bakü'de kurulan ve Komintern'e bağlı olan Türkiye Komünist Partisi'nin önünü kesmek, ülkede artan Bolşevik sempatisini ve çeşitli sosyalist eğilimleri tek bir parti içinde denetim altına almaktı.

Bu nedenle TKF kurulunca, Meclis'te Halk Zümresi ile temsil edilen Yeşil Ordu Cemiyeti dahil bütün Bolşevik, sosyalist ve komünist yapılar yasaklandı ve hepsi bu partiye katılmaya çağrıldı. Aynı aylarda Ankara, Sovyetlerle diplomatik ve askerî ilişkilerini geliştiriyordu; bu dizinin önceki yazılarında anlatılan Halil Kut'un altın sevkiyatı Eylül 1920'de Erzurum'a ulaşmıştı.

Kurucular ve yayın organı

Türkçe Vikipedi'ye göre partinin kurucuları arasında Tevfik Rüştü (Aras), Mahmut Esat (Bozkurt), Celal (Bayar), Yunus Nadi, Kılıç Ali, Hakkı Behiç (Bayiç), İhsan (Eryavuz), Refik (Koraltan), Eyüp Sabri (Akgöl) ve Süreyya (Yiğit) vardı. Partinin genel sekreterliğini Hakkı Behiç Bey yapıyordu. Kaynağa göre Fevzi (Çakmak), Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele), İsmet (İnönü) ve Kâzım Karabekir de partiye katıldı. Yunus Nadi'nin Anadolu'da Yeni Gün gazetesi partinin yayın organı oldu.

Bu listenin dikkat çeken yanı, adı geçenlerin çoğunun Kurtuluş Savaşı'nın ve sonraki Cumhuriyet yönetiminin önde gelen isimleri olmasıdır. Aralarında komutanlar, sonraki dönemin bakanları ve başbakanları vardır. Parti, ideolojik bir hareketten çok bir denetim aracı olarak kurulmuştu.

Yeşil Ordu Cemiyeti

Resmî partinin yasakladığı yapıların en bilineni Yeşil Ordu'ydu. Türkçe Vikipedi'nin Yeşil Ordu Cemiyeti maddesine göre örgüt 1920 Mayıs ayında ortaya çıktı. O sırada İstanbul'un tutucu çevreleri Ulusal Kurtuluş Hareketi'ni Bolşeviklikle suçlayarak "kâfir" ilan ettirmeye çalışıyordu. Kaynağa göre Yeşil Ordu, Anadolu'da halkın ve özellikle askerlerin önünde bu suçlamayı boşa çıkarmak ve Sovyetlerle yapılması zorunlu görülen işbirliğine elverişli bir ortam hazırlamak amacıyla kuruldu.

Madde, cemiyetin genel merkez üyeleri arasında Şeyh Servet (Akdağ), Dr. Adnan (Adıvar), Hakkı Behiç (Bayiç) ve Yunus Nadi gibi isimleri sayar. Yeşil rengin kullanılması hem İslamiyetin kutsal rengine, hem de Sovyet devriminden sonra eski Çarlık Rusyası'nın Müslüman halkları arasında Bolşeviklerin kullandığı simgelere bağlanır. Cemiyet gizliydi, ama halk arasında yayılan söylentiler yüzünden çok tanınıyordu.

Halk İştirakiyun Fırkası: İlk yasal komünist parti

Resmî partinin kurulması, bütün grupları içine almaya yetmedi. Türkçe Vikipedi'ye göre Yeşil Ordu içindeki birçok İttihatçı kadro resmî partiye katıldıysa da, Yeşil Ordu ve Halk Zümresi mensuplarından Nâzım Bey ve bazı arkadaşlarıyla Salih Hacıoğlu liderliğindeki Ankara'daki Gizli Komünist Partisi mensupları 7 Aralık 1920'de Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası'nı (THİF) kurdu.

Türkçe Vikipedi'nin THİF maddesine göre parti, Türkiye Komünist Partisi'nin yasal örgütü olarak Türkiye'nin ilk yasal komünist partisi oldu. Adındaki Arapça kökenli "iştirakiyyun" sözcüğü o dönemde "komünistler" anlamında kullanılıyordu. Kaynak, partinin Komintern'e hazırladığı bir rapora dayanarak "halk" sözcüğünün Meclis'teki halkçı milletvekillerini kaybetmemek ve partiyi resmî TKF'den ayırmak için eklendiğini yazar. Yayın organı Emek gazetesiydi.

Kapatmalar ve yargılama

Türkçe Vikipedi'ye göre Aralık 1920 sonunda Çerkez Ethem ayaklanması patlak verince hükûmet THİF'e yönelik baskıları artırdı ve Salih Hacıoğlu dahil birçok parti mensubunu tutukladı. 2 Şubat 1921'de partinin Yeşil Ordu kökenli liderlerinden Nâzım Bey ve Şükrü Bey partinin kapatıldığını ilan etti. Yeşil Ordu maddesine göre 21 Mart 1921'de gizli oturum yapan Meclis, Tokat milletvekili Nâzım Bey, Afyonkarahisar milletvekili Mehmet Şükrü Bey ve Bursa milletvekili Şeyh Servet Efendi'nin dokunulmazlıklarını kaldırdı; üçü de Ankara İstiklal Mahkemesi'ne verildi ve yargılama 9 Mayıs 1921'e kadar sürdü.

Resmî partinin sonu da çabuk geldi. Türkçe Vikipedi'ye göre resmî TKF Komintern'e üyelik için başvurdu, ama kabul edilmedi; bunun üzerine Mustafa Kemal yaklaşık üç ay sonra partiyi kapattı.

1922'deki ikinci dönem

Türkçe Vikipedi'ye göre 29 Eylül 1921'de Sovyetlerin de etkisiyle Meclis'in çıkardığı özel af sonucu THİF yöneticileri serbest kaldı. 18 Mart 1922'de Sovyet elçiliğinde düzenlenen Paris Komünü anma töreni sırasında Salih Hacıoğlu'nun Sovyet elçisi Aralov ve Komintern temsilcisi Golman ile yaptığı toplantıda partinin yeniden faaliyete geçmesine karar verildi. Kaynağa göre 1922 Haziranında Ankara ve Kırşehir'deki bazı sosyalist gruplar, üçte ikisi demiryolu ve matbaa işçilerinden oluşan 150'den fazla kişi, partiye katıldı.

THİF 15 Ağustos 1922'de Ankara'da ilk kongresini topladı. Hükûmet önce izin verdi, sonra yabancıların katılımını gerekçe göstererek toplantıyı yasakladı; kongre buna rağmen 16/17 ve 25/26 Ağustos'ta iki oturumda yapıldı. Salih Hacıoğlu yine genel sekreter seçildi ve 30 Ağustos zaferinden sonra Meclis'teki kutlamalarda partiyi temsil etti. Hükûmet partiyi izinsiz kongre yaptığı için 12 Eylül 1922'de yeniden kapattı; yöneticileri Ağustos 1923'te hapis cezasına çarptırıldı.

Bu üç yapının hikâyesi, Ankara'nın Sovyet desteğine ihtiyaç duyduğu yıllarda bile ülke içindeki siyasi örgütlenmeyi kendi denetiminde tutmak istediğini gösterir.