Halk Fırkası'nın kuruluşu (9–11 Eylül 1923): Müdafaa-i Hukuk'tan partiye, Dokuz Umde'nin tarihi ve "Cumhuriyet" eki

Bugün Türkiye'nin en eski siyasi partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi, 1923 sonbaharında Mustafa Kemal Paşa'nın kurduğu "Halk Fırkası" olarak doğdu. Partinin kuruluş tarihi olarak iki gün anılır: 9 ve 11 Eylül 1923. Programı sayılan Dokuz Umde'nin tarihi ise kaynaklarda bambaşka bir aya düşer. Bu yazıda kuruluşu, Türkçe ve İngilizce Vikipedi'deki Cumhuriyet Halk Partisi maddeleri ile Türkçe Dokuz Umde maddesine dayanarak anlatıyoruz.

Sivas'tan Meclis'e

Türkçe CHP maddesine göre partinin kökeni 4–11 Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi'ne uzanır. Kongrede Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde kurulmuş müdafaa-i hukuk cemiyetleri, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleşti. 23 Nisan 1920'de toplanan Büyük Millet Meclisi bu cemiyetin delegelerinden oluşuyordu. İngilizce madde, bu direniş gruplarının üyelerinin çoğunun daha önce İttihat ve Terakki ile bağlantılı olduğunu da belirtir.

Meclis zamanla bölündü. Türkçe maddeye göre 1922'de Meclis Birinci Grup ve İkinci Grup adıyla iki gruba ayrıldı; Mustafa Kemal'in yandaşları Birinci Grup diye anıldı. İkinci Grup azınlıkta olsa da güçlü bir muhalefet oluşturuyordu. Projemizin ayrı bir konusunda bu grubun kuruluşunu ve 1923 seçimlerine giden süreci anlattık.

Seçim ve yeni Meclis

Türkçe maddeye göre Mayıs 1923'te Meclis, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının Lozan Antlaşması'nın daha güçlü bir meclis tarafından onaylanmasını sağlamak amacıyla yeni seçimler için bir karar hazırladı. İngilizce madde süreci şöyle özetler: 1923 seçimlerinden sonra Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Halk Fırkası adlı bir siyasi partiye dönüştürüldü. Birleşik bir Meclis'le cumhuriyet ilan edildi, Lozan Antlaşması onaylandı ve ertesi yıl hilafet kaldırıldı.

9 Eylül mü, 11 Eylül mü?

Türkçe maddeye göre Lozan Antlaşması'nın kabulü sırasında Meclis'te çıkan yoğun tartışmalar üzerine Mustafa Kemal 9 Eylül 1923'te siyasi programı ilan etti ve iki gün sonra İçişleri Bakanlığı'na verilen bir dilekçeyle kendine bağlı milletvekillerinden oluşan Halk Fırkası'nı kurdu. Madde, partinin resmî kuruluş tarihinin 11 Eylül 1923 olduğunu, ama kuruluş tarihi olarak sonradan partileşme kararının alındığı 9 Eylül 1923'ün kabul edildiğini açıkça yazar. Bu yazıda da olay tarihi olarak partinin kabul ettiği 9 Eylül'ü kullandık.

Dokuz Umde

Dokuz Umde ya da Dokuz İlke, Türkçe maddesine göre Halk Fırkası'nın benimsediği ve sonradan CHP'nin ilk programı sayılan bildiridir. Dokuz maddesi şunlardır:

Egemenlik ulusundur.
TBMM dışında hiçbir makam ulusal yazgıya engel olamaz.
Bütün yasalarda, örgütlerde, yönetimde, eğitimde ulusal egemenlik esastır.
Saltanatın kaldırılması kararı değiştirilemez.
Mahkemeler ve yasalar düzeltilecektir.
Aşar vergisi kaldırılacaktır.
Öğrenim birleştirilecektir.
Askerlik süresi kısaltılacaktır.
Mali, idari ve ekonomik bağımsızlık kesin koşuldur.

Listeye bakınca sonraki yılların birçok adımı tanınıyor: aşar 1925'te kaldırıldı, öğretim 1924'te birleştirildi. Projemizde bu iki konuyu ayrı yazılarda ele aldık.

"Cumhuriyet" eki ve "Parti" kelimesi

İngilizce maddeye göre parti 1923'te "Halk Fırkası" adıyla kuruldu ve cumhuriyetin ilanından kısa süre sonra adına "Cumhuriyet" ekini aldı; Cumhuriyet Halk Fırkası oldu. Türkçe maddeye göre 29 Mayıs 1935'te toplanan 4. Olağan Kurultay'da, Dil Devrimi doğrultusunda adı Cumhuriyet Halk Partisi olarak değiştirildi. Bu kurultayın tarihi için de küçük bir uyarı gerekiyor: Wikimedia Commons'ta Atatürk'ü bu kurultayda gösteren bir fotoğrafın açıklamasında tarih 9 Mayıs 1935 olarak geçer; Türkçe madde ise kurultayın 29 Mayıs 1935'te toplandığını yazar. Kurultayın birkaç gün sürmüş olması da mümkün, ama elimizdeki kaynaklar bunu belirtmiyor.

İngilizce madde, adın bu iki aşamalı değişimini parantez içinde verir: önce Cumhuriyet Halk Fırkası, sonra Cumhuriyet Halk Partisi. Türkçe madde ise "Cumhuriyet" ekinin hangi gün eklendiğini yazmıyor; bu yüzden tarih vermiyoruz.

Tek parti yılları

Her iki madde de partinin 1924'te ilk ciddi rakibiyle karşılaştığını anlatır: Kâzım Karabekir önderliğinde kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Türkçe maddeye göre bu fırka Şeyh Said İsyanı'na karışmak ve Atatürk'e suikast planlamakla suçlandı; olağanüstü yetkiler veren bir kanun ve sıkıyönetimle CHP dışındaki partiler kapatıldı. Türkiye, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulduğu kısa dönem dışında 1946'ya kadar tek partiyle yönetildi.