İzmir Enternasyonal Fuarı: 1923 İktisat Kongresi sergisinden 9 Eylül panayırlarına, yangın alanında kurulan Kültürpark v

İzmir Enternasyonal Fuarı, Vikipedi'ye göre Türkiye'nin en köklü fuarıdır ve genellikle İzmir'in kurtuluş günü olan 9 Eylül'e denk getirilir. Fuarın hikâyesi Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle 17 Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi'nin yanında açılan bir sergiyle başlar ve 1 Eylül 1936'da, 1922 yangınında yanan mahallelerin yerine kurulan Kültürpark'taki açılışla bugünkü biçimini alır. Bu yazı Vikipedi'nin İzmir Enternasyonal Fuarı ve Kültürpark maddelerini kaynak alır.

1923: İktisat Kongresi'nin sergisi

Vikipedi'ye göre fuarın doğuşu, Cumhuriyet henüz ilan edilmemişken, 17 Şubat 1923'te Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle İzmir'de toplanan İzmir İktisat Kongresi'ne uzanır. Kongreyle aynı anda bir ticari ürünler sergisi düzenlendi. Sergi yeri olarak İkinci Kordon'da Osmanlı Bankası'nın depo olarak kullandığı Hamparsumyan Binası seçildi.

Kaynak, sergide gösterilen ürünleri tek tek sayar: el tezgâhı ve küçük sanayi ürünleri; Isparta, Kula, Gördes ve Uşak kilim ve halıları; yağlar, sabunlar, makarna ve unlu yiyecekler, kolonyalar, helvalar; ihraçlık pamuk, ayakkabı, mobilya, deri ürünleri, tarım aletleri, kiremit, tuğla, maden örnekleri, tütün, sigara, şarap örnekleri ve kereste çeşitleri. Bu liste, savaştan yeni çıkmış bir ülkenin elindeki üretimi göstermek isteyen bir sergiyi anlatır.

1927-1928: 9 Eylül sergileri

Vikipedi'ye göre İktisat Kongresi sergisinden sonraki ilk sergi, 4 Eylül 1927'de "9 Eylül Mahalli Sergisi" adıyla İzmir Sanatlar Mektebi'nde açıldı. İzmir Ticaret Odası'nın önerisi ve İzmir Valisi Kâzım Dirik'in kararıyla açılan sergide yetmiş bir resmî kuruluş, yüz doksan beş yerli firma ve dokuz ülkeden yetmiş iki kuruluşun ürünleri gösterildi. Sergiyi 80.744 kişi gezdi.

İkinci 9 Eylül Sergisi Eylül 1928'de aynı binada, bu kez uluslararası düzeyde yapıldı ve yüz elli beşi yabancı olmak üzere beş yüz on beş firma katıldı. Bir sonraki serginin 1931'de yapılması kararlaştırıldı, ancak kaynağa göre ekonomik nedenlerle sergi toplanamadı.

1933-1935: Panayır yılları

Fuar maddesine göre 1933'te 9-30 Eylül arasında, bugün Swissôtel Büyük Efes'in bulunduğu yerde, yirmi üç yabancı şirket, yüz otuz yerli şirket ve yirmi ticaret ve sanayi odasının katıldığı İzmir Millî 9 Eylül Panayırı yapıldı. Ertesi yıl panayır 26 Ağustos-15 Eylül arasında "İzmir Beynelmilel 9 Eylül Panayırı" adıyla düzenlendi. 1935'teki "İzmir Arsıulusal 9 Eylül Panayırı"nı 21 Ağustos'ta İktisat Vekili Celâl Bayar açtı; panayırı 311.000 kişi gezdi. Madde bu panayırı bugünkü uluslararası fuarın öncüsü olarak anar.

Gorki Parkı fikri ve yangın alanı

Kültürpark maddesine göre Belediye Başkan Yardımcısı Suat Yurtkoru, panayır alanının gelecekte yetmeyeceğini düşündü ve Moskova gezisinde gördüğü Gorki Parkı gibi bir alanın şehre kazandırılmasını Belediye Başkanı Behçet Uz'a önerdi. Uz'un isteğiyle Yurtkoru'nun hazırladığı rapor 14 Mayıs 1934'te belediye meclisinde kabul edildi. Uz 1935'te Moskova'ya gitti ve Moskova Belediye Başkanı Nikolay Bulganin'in görevlendirdiği iki mimara taslak proje çizdirdi.

Park, 1922 İzmir Yangını'nda harabeye dönen 360.000 metrekarelik alana kuruldu. Fuar maddesi bu alanı, yangında kül olan mahallelerin bulunduğu ve sonraki yıllarda şehrin ortasında bakımsız kalmış bir yer olarak tanımlar ve fuar alanının ilk taşının burada 1 Ocak 1936'da bir törenle konduğunu yazar.

1 Eylül 1936: Lozan Kapısı önünde açılış

Yazının tarihini veren olay budur. Fuar maddesine göre İzmir Enternasyonal Fuarı 1 Eylül 1936'da Başvekil İsmet İnönü'nün katıldığı bir törenle Kültürpark'ta açıldı. Tören Lozan Kapısı önünde yapıldı. Fuara Mısır, Yunanistan ve Sovyetler Birliği'nden kırk sekiz yabancı kuruluş, otuz iki vilayet pavyonu ve kırk beş yerli kuruluş katıldı. Madde, o günden sonra İzmir, Kültürpark ve fuarın adeta özdeşleştiğini yazar.

Kültürpark'ın kapı adları da dönemin hafızasını taşır. Kültürpark maddesine göre parkın beş girişi Lozan Kapısı, Montrö Kapısı, 9 Eylül Kapısı, Cumhuriyet Kapısı ve 26 Ağustos Kapısı'dır. İngilizce Kültürpark maddesi de 26 Ağustos adının Dumlupınar Muharebesi'nin başlangıç tarihine işaret ettiğini açıklar. Parkın içinde bugün bir Atatürk Açık Hava Tiyatrosu da bulunur.

1937-1939: Paraşüt Kulesi ve genişleme

Fuar maddesine göre 1937 fuarı öncekilerden çok daha kapsamlı hazırlandı; fuar süresince şehirdeki yiyecek, konaklama ve ulaşım hizmetlerinde yüzde 25 indirim uygulanması kararlaştırıldı. Açılışı İktisat Vekili Celâl Bayar yaptı. Fuarın en dikkat çeken yeniliği, Kültürpark'ın kalıcı yapılarından biri olacak Paraşüt Kulesi'nin açılmasıydı. Yüz dört yabancı şirket ve dört yüz yirmi dört yerli kuruluş katıldı.

Kültürpark maddesine göre 1938'de parkta İzmir Hayvanat Bahçesi, Vakıflar Pavyonu ve Saat Kulesi açıldı; aynı yıl Ada ve Göl gazinoları inşa edildi. 1939'da park güneye doğru 60.000 metrekare genişletilerek 420.000 metrekareye ulaştı.

Savaş yılları ve sonrası

Fuar maddesine göre 1940'ta İkinci Dünya Savaşı yüzünden katılım olmayacağı düşünülse de yerler önceden kiralandı, ama fuar zararla kapandı. Açılışı Ticaret Vekili Nazmi Topçuoğlu yaptı ve 30 Ağustos'ta Millî Piyango ilk kez fuarda çekildi. 1942'de fuar hükûmet kararıyla açılamadı, ama İzmir halkı için kültür ve eğlence etkinlikleri yapıldı. 1943 fuarı Başvekil Şükrü Saracoğlu'nun himayesinde açıldı ve ziyaretçi sayısı bir milyonu aştı. 1944-1946 fuarları ulusal düzeyde açılabildi; uluslararası fuarlar 1947'den itibaren kesintisiz sürdü.

Gazinolar ve bugünkü fuar

Vikipedi'ye göre 1950'lerden itibaren fuar gazinoları Türkiye eğlence hayatının zirvelerinden oldu; Fuar Göl Gazinosu, Mogambo Gazinosu ve adını Zeki Müren'in verdiği Manolya Bahçesi bunların en önemlileri arasında sayılır. Fuar Soğuk Savaş yıllarında ABD ile Sovyetler Birliği'nin rekabetine de sahne oldu. Önceleri 20 Ağustos-20 Eylül arasında bir ay süren fuar 1979 ve 1986'da yirmi güne, 2004'te on güne indirildi. Bugün İZFAŞ tarafından düzenlenir.

Değerlendirme

İzmir Enternasyonal Fuarı'nın tarihçesi Atatürk dönemine iki ucundan bağlanır. Başlangıcında Mustafa Kemal'in emriyle toplanan 1923 İktisat Kongresi ve onun sergisi vardır. Bugünkü biçimini aldığı 1936'da ise fuar, kurtuluş yıllarının yangın alanına kurulan bir parkta, Lozan ve 26 Ağustos gibi adlar taşıyan kapıların önünde açıldı. Vikipedi maddeleri Atatürk'ün bu açılışlara katıldığını yazmaz; 1936 açılışını İsmet İnönü, 1935 ve 1937 açılışlarını Celâl Bayar yapmıştır.