27 Mart 1923 akşamı Ankara'da bir milletvekili ortadan kayboldu. Trabzon mebusu Ali Şükrü Bey, Birinci Meclis'te Mustafa Kemal Paşa'ya karşı en sert muhalefeti yapan isim olarak tanınıyordu. Birkaç gün sonra cesedi bulundu, cinayet Muhafız Alayı komutanı Topal Osman'a yüklendi ve Topal Osman yakalanırken öldürüldü. Olay Türkiye'nin ilk siyasi suikastlarından biri olarak anılır. Bu yazıda Türkçe Vikipedi'deki Ali Şükrü ve İkinci Grup maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Ali Şükrü Bey ve Topal Osman maddelerine dayanıyoruz.
Bahriyeli bir gazeteci
Türkçe maddeye göre Ali Şükrü Bey1884'te Trabzon'un Beşikdüzü ilçesine bağlı Denizli köyünde doğdu. Babası emekli bahriye kolağası Hacı Hafız Ahmet Kaptan'dı; aile yörede "Reisoğulları" diye tanınıyordu. Heybeliada'daki Bahriye Mektebi'ni 1904'te bitirdi ve bahriye kurmay subayı oldu. 1909'da kurulan Donanma-yı Osmani Muavenet-i Milliye Cemiyeti'nin kurucularından ve bir süre ikinci başkanıydı. Cemiyetin almak istediği nakliye gemileri için Liverpool'a gönderildi, orada iyi İngilizce öğrendi ve Liverpool Times'ta makaleler yayımladı.
Yüzbaşıyken askerlikten ayrılıp siyasete girdi. 1920'de Osmanlı Meclis-i Mebusan'ına Trabzon mebusu seçildi; İstanbul'un işgali ve Mebusan'ın dağılmasından sonra Ankara'ya geçerek Büyük Millet Meclisi'ne Trabzon milletvekili olarak girdi.
Dikkat: yanlış bilinen
Ali Şükrü Bey'in İttihat ve Terakki karşısındaki yeri iki dildeki maddelerde ters veriliyor. Türkçe madde onun İttihat ve Terakki aleyhtarı görüşlere sahip olduğunu yazar. İngilizce madde ise "II. Abdülhamid'e karşı İttihatçıları desteklediğini" söyler. İki bilgi farklı dönemlere ait olabilir, ama kaynaklar bunu açıklamadığından ikisini de kesin bir yargıya dönüştürmedik.
Meclis'teki çizgisi
Türkçe maddeye göre Ali Şükrü Bey Meclis'e girdikten hemen sonra halkı milli mücadeleye inandırmak için kurulan İrşad Encümeni'ne katılıp çevre illeri dolaştı. Muhafazakâr bir çizgideydi; Birinci Grup'a muhalif milletvekillerinin toplandığı İkinci Grup'un liderlerinden biri oldu. 28 Nisan 1920'de içki yasağı için kanun teklifi verdi ve yasalaşması için büyük çaba harcadı. Mustafa Kemal'in Hakimiyet-i Milliye gazetesine karşılık Tan gazetesini çıkardı; 68 sayı çıkabilen gazetenin başyazılarının neredeyse tamamını o yazdı.
İngilizce Topal Osman maddesi şaşırtıcı bir bağlantıyı da kaydeder: Ankara'da Meclis'i koruyacak bir kuvvet olmadığından bir muhafız birliği kurulmasını öneren Ali Şükrü'ydü; öneri kabul edildi ve Mustafa Kemal Topal Osman'ı Ankara'ya çağırdı.
Lozan'ın ilk döneminden sonra Ali Şükrü Beyİsmet Paşa'yı Meclis'in verdiği yetkiyi aşmakla suçladı ve Meclis'e açıklanan resmi bilgilerle dış kaynaklı haberler arasındaki çelişkileri dile getirdi. İngilizce Topal Osman maddesine göre Osman Ağa, Meclis'te Lozan üzerine sert tartışmalar olduğunu ve Ali Şükrü'nün Mustafa Kemal'e karşı çıktığını duymuş, onunla konuşup muhalefetinden vazgeçmesi için ikna edeceğini söylemişti. Trabzon mebusu Ali Şükrü BeyGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Kendinin 1900lerde çekilmiş fotoğrafıdır. Dosya sayfası
Kayboluş ve ceset
Türkçe maddeye göre Ali Şükrü Bey27 Mart 1923'te ortadan kayboldu. Cesedi Ankara'nın Mühye köyü yakınında bulundu; boğularak öldürüldüğü anlaşıldı. Cinayeti araştırmak için kurulan komisyon, Ali Şükrü Bey'in Topal Osman tarafından Ankara'da Papazınbağı'ndaki evinde öldürüldüğünü tespit etti. Meclis'e katillerin Meclis kapısı önünde asılarak teşhir edilmesi için kanun teklifi verildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Türkçe madde kayıp bildiriminin zamanlamasını kendi içinde iki farklı biçimde verir: Bir bölümde kardeşi Şevket (Doruker) Bey'in iki gün sonra hükümete bildirdiği ve cesedin üç gün sonra bulunduğu, öteki bölümde kardeşinin üç gün sonra Bakanlar Kurulu'na başvurduğu yazıyor. Topal Osman'ın ölümü konusunda da madde iki anlatım içerir: Bir yerde Meclis'in idam kararı nedeniyle Ulus Meydanı'nda asıldığı, öteki yerde yakalanırken İsmail Hakkı Tekçe tarafından öldürüldüğü, kanun teklifi yasalaştığı için cesedinin sonradan mezardan çıkarılıp asıldığı söylenir. İngilizce maddeler de onun yaralı yakalandıktan sonra "yargısız biçimde" öldürüldüğünü yazar. Biz ikinci anlatımı, iki dildeki kaynakların buluştuğu biçim olarak esas aldık.
Topal Osman'ın sonu
Türkçe maddeye göre teslim olmayı kabul etmeyen Topal Osman, 1 Nisan'ı 2 Nisan'a bağlayan gece Muhafız Taburu jandarmaları ile kendi adamları arasındaki çatışmada yaralı olarak ele geçirildi. Tutuklanması gerekirken Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı komutan vekili İsmail Hakkı Tekçe tarafından başı kesilerek infaz edildi ve gömüldü. Katillerin Meclis önünde asılması teklifi yasalaştığı için başsız cesedi mezardan çıkarılıp ayağından darağacına asıldı. İngilizce Topal Osman maddesi ölüm tarihini 2 Nisan 1923 olarak verir.
Ali Şükrü Bey'in cenazesi, Türkçe maddeye göre Hacı Bayram Camii'nde kılınan namazdan sonra Trabzon'a gönderildi ve Boztepe'ye gömüldü. Giresunlu Topal Osman AğaGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Siyasi yankılar
İngilizce madde, Ali Şükrü'nün arkadaşlarının hükümeti cinayetle suçladığını ve bunun siyasi bir suikast olduğunu söylediğini, hükümetin ise bunu reddettiğini yazar. İngilizce Topal Osman maddesi de bu cinayetin, Osman Ağa'nın Karadeniz'deki önceki faaliyetleriyle birlikte, Ankara hükümeti ile Trabzon halkı arasında uzun süreli bir küskünlüğe yol açtığını belirtir.
Türkçe İkinci Grup maddesi, grubun Mart 1923'te bu cinayeti protesto ettiğini kaydeder. Cinayet, İkinci Grup'un son ayları olan 1923 baharında meydana geldi: Birkaç gün sonra, 1 Nisan 1923'te Meclis seçimlerin yenilenmesine karar verecek, grup yeni Meclis'e giremeyecekti.
Tarih notu
Olayın kronolojisi (Türkçe ve İngilizce maddeler): 22 Temmuz 1922 İkinci Grup resmen kuruluyor, görüşleri Ali Şükrü Bey'in Tan gazetesinde yayımlanıyor. 25 Kasım 1922 grubun "beş yıl ikamet" teklifi. 27 Mart 1923 Ali Şükrü Bey kayboluyor. Birkaç gün sonra cesedi Mühye köyü yakınında bulunuyor. 1 Nisan 1923 Meclis seçimlerin yenilenmesine karar veriyor. 1-2 Nisan gecesi Topal Osman yaralı yakalanıyor ve öldürülüyor. Ali Şükrü Bey Trabzon'da Boztepe'ye gömülüyor.
Bu olay, Birinci Meclis'in son haftalarında muhalefet ile iktidar arasındaki gerginliğin şiddete dönüştüğü an olarak hatırlanıyor. Tan gazetesinin 68 sayısı ve Ali Şükrü Bey'in Meclis zabıtlarındaki konuşmaları, onun görüşlerini bugün izleyebildiğimiz başlıca belgeler.
#1
