Kurtuluş Savaşı Müzesi (Birinci Meclis binası): Yarım kalmış İttihat ve Terakki kulübünden on salonlu müzeye, sıralar, s

Ankara Ulus Meydanı'nın yanındaki iki katlı taş bina, 23 Nisan 1920'den 1924'e kadar Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk binasıydı. Bugün Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak hizmet veriyor. Bina 1961'de "Türkiye Büyük Millet Meclisi Müzesi" adıyla müze oldu; 23 Nisan 1981'de salonları ve koleksiyonu yenilenerek bugünkü adını aldı.

Bir kulüp binası olarak başladı

Türkçe Vikipedi'ye göre binanın yapımına 1915'te başlandı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin kulüp binası olarak düşünülen yapıyı mimar Salim Bey tasarladı. İnşaatı cemiyetin Ankara temsilcisi, sonradan yazar olarak tanınacak Memduh Şevket Esendal izleyecekti. Projenin yürütülmesi için askerî mimar Hasip Bey görevlendirildi, ama Hasip Bey savaşta şehit düşünce bina yarım kaldı. İngilizce Wikipedia da binanın aslında İttihat ve Terakki'nin bir şube binası olduğunu yazar.

1920: Ankara'da salon aranıyor

16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edildi ve iki gün sonra Meclis-i Mebusan kendi çalışmalarına ara verdi. Millî Mücadele'nin önderleri Anadolu'da yeni bir meclis toplamaya karar verdi; merkez olarak Ankara seçildi. Ancak şehirde bu büyüklükte ve donanımda bir bina yoktu. Yarım kalmış kulüp binasının onarılıp kullanılması gündeme geldi. Türkçe Vikipedi'ye göre çevredeki evlerden ve kamu binalarından toplanan malzemeyle yapı tamamlandı; işi bitiren kişi Necati Bey'di.

Meclisten sonra

İkinci meclis binası hizmete girince yapı başka işlere ayrıldı: önce Cumhuriyet Halk Partisi'nin genel merkezi, sonra Ankara Adliye Hukuk Mektebi oldu. 1952'de Millî Eğitim Bakanlığı'na devredildi. Müze fikri 1957'de ortaya atıldı ve bina 23 Nisan 1961'de, Meclis'in açılışının yıl dönümünde ziyarete açıldı. 1981'de Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü yeniden restorasyon yaptı.

Mimari

Bina, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın önemli ve erken örneklerinden biri sayılır. İki katlıdır ve dış cephesinde Ankara taşı kullanılmıştır. İçeride uzun, düz bir ana koridor bütün salonları birbirine bağlar. Koridorun sağındaki mescit, Meclis başkanı odası, Genel Kurul ve başkâtip odası Meclis'in çalıştığı dönemi canlandırır; soldaki odalarda 1918-1923 olayları kronolojik sırayla anlatılır.

Genel Kurul salonu

Binanın en büyük bölümü, 3 numaralı salon olan Genel Kurul'dur. Ortada başkan ve divan üyelerinin kürsüsü, hemen önünde zabıt kâtiplerinin kürsüsü yer alır. Kürsünün önündeki sıralarda bakanlar, sağ ve sol taraftakilerde milletvekilleri otururdu. Salonun iki köşesinde birer balkon vardır: sağdaki elçilere, soldaki dinleyicilere ayrılmıştı; balkonların altı basın içindi.

Öteki salonlar

Mescit olarak kullanılan 1 numaralı salonda bugün seccadeler ve Kur'an rahleleri sergilenir. 2 numaralı Reis Odası'nda Atatürk'e hediye edilmiş, üzerinde "Gazi Mustafa Kemal Paşa'ya" diye başlayan ve "Cemal 1338 (1922) Isparta" imzasını taşıyan bir duvar halısı vardır. Karşı duvardaki halıda büyük hilalin içinde "Türkiye Büyük Millet Meclisi", küçük hilalin altında "4 Şaban 1338 ve 23 Nisan 1336" yazar.

Başkâtip odası bugün İstiklal Marşı Anı Odası'dır. Burada Mehmet Akif Ersoy'un Taceddin Dergâhı'ndaki evinden getirilen eşyalar sergilenir: Avusturya yapımı Steyr marka bir tüfek, bir tespih, bir çini vazo ve mutfak eşyaları. Büyük Taarruz'dan sonra milletvekillerine hediye edilen tüfeğin dipçiğinde "Burdur Mebusu Mehmet Akif Beyefendi Hazretlerine Hatıra-i Zafer, 1338" yazılıdır. Odada Akif'in 27 Aralık 1936'daki ölümünden sonra heykeltıraş Ratip Aşir Acudoğu'nun aldığı yüz mulajı da bulunur.

Kâtipler odasında evrak dolapları, mühürler ve memur kimlikleri; 7 numaralı salonda Mauser tüfek ve tabancalar, sahra telefonu, mors yazıcı ve bir şifre makinesi sergilenir. Kulis salonunda 23 Nisan 1920'deki açılışta binaya asılan ilk bayrak, Erzurum Kongresi ve Başkumandanlık mühürleri bulunur. 9 numaralı Anayasa Komisyonu Odası'nda (o zamanki adıyla Şer'iye Encümeni) Teşkilât-ı Esasiye taslakları ile Lozan Antlaşması'nın imzalandığı masa sergilenir. Son salon olan Riyaset Divanı Odası'nda Atatürk'ün de zaman zaman çalıştığı bilinir.