Joseph Grew ve Türk-Amerikan ilişkileri: Lozan'daki gözlemci, Senato'da düşen 1923 antlaşması, 17 Şubat 1927 notaları ve

Joseph C. Grew, Türkçe Vikipedi'ye göre 27 Mayıs 1880'de doğup 25 Mayıs 1965'te ölen, kariyerine iki dünya savaşı, Ankara ve Tokyo büyükelçilikleri ile Lozan Konferansı'ndaki Amerikan temsilciliğini sığdırmış bir Amerikalı diplomattır. İngilizce Wikipedia onu Pearl Harbor öncesindeki Japonya büyükelçiliğiyle tanınan, ama 1927-1932'de Osmanlı sonrası Türk devletine giden ilk Amerikan büyükelçisi olan diplomat olarak anlatır. Grew'un hikâyesi, Birinci Dünya Savaşı'nda kopan Türk-Amerikan ilişkilerinin Atatürk döneminde nasıl yeniden kurulduğunun da hikâyesidir.

Kopuk ilişkiler ve Bristol dönemi

Türkçe Vikipedi'nin Türkiye-Amerika Birleşik Devletleri ilişkileri maddesine göre 1919-1927 arasında Amiral Bristol, Amerikan Yüksek Komiseri sıfatıyla Osmanlı Devleti'nde ve Türkiye Cumhuriyeti'nde görev yaptı ve ilişkilerin ilk yıllarında etkili oldu. İngilizce Wikipedia, iki ülke savaş sırasında resmî diplomatik ilişkilerini kestiği için o dönemde bir büyükelçi bulunmadığını, Amerika'nın Türkiye'deki temsilcisinin Bristol olduğunu yazar. Aynı Türkçe madde, ABD ile sıkı ekonomik ilişkiler kurmak isteyen ve Lozan'da Amerikan siyasi desteği arayan TBMM Hükûmeti'nin 1923 başında Türkiye'de yatırım yapacak Amerikan şirketlerine teşvikler içeren Chester Teşvikleri yasasını kabul ettiğini belirtir.

Lozan'da bir gözlemci

Türkçe Vikipedi'ye göre Grew 1904'te Kahire'de üçüncü kâtip olarak Dışişlerine girdi, 1920-1921'de Danimarka, 1921-1924'te İsviçre elçisiydi ve Richard Child ile birlikte Lozan Konferansı'nda Amerikan gözlemcisi olarak bulundu. İngilizce Wikipedia, Osmanlı Devleti ile ABD birbirine savaş ilan etmediği için Amerika'nın Lozan'a doğrudan taraf olarak katılmadığını yazar. Grew, ilişkileri istikrara kavuşturmak için İsmet Paşa ile ayrı bir antlaşma görüştü. Bu metin Amerikan vatandaşlarının yargı ayrıcalıklarını ve vergi muafiyetlerini kaldıracak, karşılığında Amerikan hayır kurumlarına eşit haklar tanıyacaktı.

İngilizce maddeye göre Grew, İsmet Paşa'nın taviz verme gereği duymadığını, çünkü Kurtuluş Savaşı'ndan sonra İtilaf Devletleri'nin şartları zorla kabul ettirmeye hevesi kalmadığını bildiğini hatırlıyordu. Madde, yeni cumhuriyete genel olarak sempati duyan Grew'un İngiliz delegesi Lord Curzon'u sert biçimde eleştirdiğini; Curzon'un sabırsızlığının ve tepeden bakan tavrının Türklerin direncini artırdığını düşündüğünü aktarır. Chester imtiyazı Nisan 1923'te duyulunca Avrupalı devletler Türkiye'nin Lozan'da Amerikalıları kendi tarafına çektiğinden kuşkulandı; Curzon Amerikalıların ayrılmasını istedi, Grew'un yardımcıları ülkelerine gönderildi. Yine de Grew sonunda Türkiye ile Yunanistan arasındaki savaş tazminatı anlaşmazlığında arabuluculuğa çağrıldı.

6 Ağustos 1923 antlaşmasının akıbeti

Türkçe Vikipedi'ye göre Lozan Konferansı sırasında 6 Ağustos 1923'te imzalanan ikili antlaşma iki devlet arasındaki ilk diplomatik ilişki oldu. Antlaşma siyasi ilişkilerin devletler hukuku çerçevesinde kurulmasını, konsoloslukların açılmasını ve kapitülasyonların kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak ABD Senatosu, madde Ermeni meselesinin yarattığı havayı, Türkiye'deki Amerikan okullarının durumunu ve azınlıkların korunmasına dair izlenimleri neden olarak sayar, antlaşmayı onaylamadı; bunun üzerine TBMM de onaylamadı. İngilizce Wikipedia'ya göre antlaşma 1924'te Senato'ya sunuldu, muhalefetteki parti onu reddetme sözü verdi ve Senato görüşmeyi 1927'ye erteledi. Madde, Grew'un bu muhalefeti Ermeni-Amerikan lobisine bağladığını da yazar.

Antlaşmasız normalleşme ve büyükelçilik

Türkçe Vikipedi'ye göre 24 Aralık 1923 tarihli nota verişimiyle iki ülke vatandaşlarının hakları, 20 Temmuz 1926 tarihli nota verişimiyle ticari ilişkiler geçici olarak düzenlendi. 17 Şubat 1927 tarihli nota verişimiyle de modus vivendi olarak da olsa olağan siyasi ilişkiler kuruldu. İngilizce Wikipedia, Başkan Coolidge'in antlaşma olmadan da yeni cumhuriyetle ilişkileri normalleştirmeye karar verdiğini ve Grew'u cumhuriyete giden ilk Amerikan büyükelçisi olarak atadığını yazar. Grew o sırada Dışişleri müsteşarıydı; İngilizce madde onun bu görevi 16 Nisan 1924'ten 30 Haziran 1927'ye kadar yürüttüğünü belirtir.

İngilizce maddeye göre Grew İstanbul'da oturdu, çünkü yeni başkent Ankara o sırada "gelişmemiş bir taşra kasabasından biraz fazlası"ydı. Madde, Grew'un Atatürk ile iyi bir ilişki kurduğunu ve Türkiye'nin siyasi gelişiminden övgüyle söz ettiğini yazar. Türkçe Vikipedi'ye göre Uzak Doğu'ya atanana kadar beş yıl Türkiye'de kaldı; İngilizce madde, Başkan Hoover'ın onu 1932'de Japonya büyükelçiliğine atadığını, Grew ile eşinin Türkiye'de mutlu olduğunu ve bu nedenle taşınmakta tereddüt ettiklerini aktarır.

Günlükler: Lozan Günlüğü ve Yeni Türkiye

Türkçe Vikipedi'ye göre Grew'un görev yıllarında tuttuğu günlük düzinelerce defterden oluşur; yalnız siyasi gelişmeleri değil, çevresinde gördüğü toplumsal olayları ve kişisel hatıraları da içerir. On binlerce sayfalık bu koleksiyon 1952'de tarihçi Walter Johnson ve Nancy Harvison Hooker'ın editörlüğünde The Turbulent Era adıyla iki cilt ve 1527 sayfa olarak yayımlandı. Lozan'ı ve 1927-1932 Ankara büyükelçiliğini anlatan bölümler "Lozan Günlüğü" ve "Yeni Türkiye" adlarıyla Türkçeye de çevrildi. Grew 1945'te bakanlık müsteşarı olarak emekli oldu.