Halk Bankası: 8 Haziran 1933 tarihli 2284 sayılı kanun, beş yıl sonra açılan kapı ve esnafa ucuz kredi fikri

Bazı kurumların doğum tarihi tek bir gün değildir. Türkiye Halk Bankası bunun iyi bir örneğidir: Kanunu 1933'te çıktı, kapısını ise 1938'de açtı. Aradaki beş yıl, bankanın neden ve kimin için kurulduğunu anlamak için de iyi bir başlangıç noktası sunar. Türkçe Vikipedi'ye göre Halkbank, "Halk Bankası ve Halk Sandıkları Kanunu" kapsamında küçük ve orta büyüklükteki esnaf ve sanayiciye kolay ve ucuz kredi vermek amacıyla kurulmuş bir kamu bankasıdır.

Kanun: 8 Haziran 1933, 2284 sayı

Türkçe Vikipedi'ye göre Türkiye Halk Bankası, 8 Haziran 1933 tarihli ve 2284 sayılı "Halk Bankası ve Halk Sandıkları Kanunu" kapsamında kuruldu ve 23 Mayıs 1938'de faaliyete geçti. İngilizce Wikipedia da bankanın 8 Haziran 1933'te bir kamu bankası olarak tescil edildiğini ve 1938'de hizmet vermeye başladığını yazar.

Kanunun adı bile kurumun yapısını anlatır: Yalnız bir banka değil, onunla birlikte "halk sandıkları" da öngörülüyordu. İngilizce Wikipedia, 1938-1950 arasında bankanın bir kredi birliği gibi çalıştığını, amacının da esnaf ve zanaatkârlara uygun şartlarla kredi vererek Türkiye'nin ekonomik büyümesini desteklemek olduğunu belirtir. Yani banka ilk yıllarında doğrudan şube açıp herkese kredi dağıtan bir ticaret bankası gibi değil, esnafın kendi örgütlenmesine dayanan bir kredi sistemi gibi işledi.

Atatürk'ün iki cümlesi

Türkçe Vikipedi, bankanın kuruluşunun ardında Mustafa Kemal Atatürk'ün iki sözü bulunduğunu yazar. Birincisi kredinin ucuzlatılmasıyla ilgilidir: "Küçük esnafa ve büyük sanayi erbabına muhtaç oldukları kredileri kolayca ucuza verecek bir teşekkül vücuda getirmek ve kredinin normal şartlar altında ucuzlatılmasına çalışmak da çok lazımdır." İkincisi ise zanaatkârlara yöneliktir: "Siz sanatkârların ufak dükkânları yerine muhteşem fabrikalar yapıldığını gördüğüm gün, mutluluğum en yüksek derecesini bulacaktır."

Bu iki cümle, bankanın hedef kitlesini açıkça çizer: Yer altı kaynaklarını işletmek için kurulan Etibank gibi devlet kuruluşlarından farklı olarak Halk Bankası, küçük dükkân sahibine, zanaatkâra ve esnafa ulaşacaktı.

1930'ların devlet bankaları arasında

Halk Bankası kanunu, 1930'ların ortasında birbiri ardına kurulan devlet ağırlıklı kuruluşlarla aynı dönemin ürünüdür. Türkçe Vikipedi'ye göre Etibank, 14 Haziran 1935'te Atatürk'ün direktifiyle Türkiye'nin yer altı kaynaklarını işletmek; sanayinin ihtiyaç duyduğu madenleri, hammaddeleri ve enerjiyi üretmek ve bunun için gerekli sermayeyi toplayacak bankacılık işlemlerini yapmak amacıyla kuruldu. Bu kuruluşlar büyük ölçekli yatırımları hedeflerken Halk Bankası'nın hedefi kasabadaki marangoz, terzi, demirci ya da küçük atölye sahibiydi.

1950'den sonra: şubeler ve büyüme

İngilizce Wikipedia'ya göre banka 1950'de şube açmaya ve doğrudan müşterilere kredi vermeye başladı. 1964'te sermayesini artıran ve ülke çapında bir şube ağı kuran iddialı bir programa girişti. Böylece esnaf kredi birliği olarak başlayan kurum, yurt geneline yayılan bir kamu bankasına dönüştü.

1990'lar ve 2000'lerin başı, Halkbank'ın başka kamu bankalarını bünyesine kattığı dönem oldu. İngilizce Wikipedia'ya göre banka 1992'de Töbank'ı, 1993'te Sümerbank'ı, 1998'de Etibank'ı, 2001'de Emlakbank'ı devraldı. 2004'te Pamukbank'ın katılması önemli bir dönüm noktası oldu ve banka ardından özelleştirmeye hazırlık için kapsamlı bir yeniden yapılanmaya girdi.

Halka arz ve bugünkü yapı

İngilizce Wikipedia'ya göre 10 Mayıs 2007'de bankanın hisselerinin yüzde 24,98'i halka arz edilerek İstanbul Menkul Kıymetler Borsası'nda işlem görmeye başladı; 16 Kasım 2012'de borsada işlem gören payın oranı yüzde 48,9'a çıktı. Bankanın genel müdürlüğü Haziran 2015'te Ankara'dan İstanbul'a taşındı.

Türkçe Vikipedi'ye göre Özelleştirme Yüksek Kurulu'nun 3 Şubat 2017 tarihli kararıyla bankanın devlete ait yüzde 51,11 oranındaki hisseleri 10 Mart 2017 itibarıyla Türkiye Varlık Fonu'na devredildi. Sonraki sermaye artırımlarıyla Varlık Fonu'nun payı önce yüzde 75,29'a, 9 Mart 2022 ve 29 Mart 2023'teki artırımlardan sonra yüzde 91,49'a yükseldi. İngilizce Wikipedia ise devrin 24 Şubat 2017'de yapıldığını yazar; bu tarih farkı kararın alınması ile devrin işlenmesi arasındaki süreçle ilgili olabilir.

Neden önemli?

Halk Bankası'nın hikâyesi, Cumhuriyet'in ilk on beş yılında ekonomi politikasının yalnız büyük fabrikalar ve demiryollarıyla ilgilenmediğini gösterir. 1933'te çıkarılan kanun, kredinin şehirdeki büyük tüccara değil küçük üreticiye de ulaşması gerektiği fikrine dayanıyordu. Bankanın 1938'de, Atatürk'ün ölümünden yalnızca birkaç ay önce faaliyete geçmesi ise, bu fikrin hayata geçmesinin ne kadar zaman aldığını da gösterir.