Emanullah Han'ın Türkiye ziyareti (20 Mayıs 1928): Avrupa turunun son durağı, ilk teknik yardım anlaşması ve Atatürk'ün

Afganistan Kralı Emanullah Han, Türkçe Vikipedi'ye göre 20 Mayıs 1928'de Türkiye'nin ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ü ziyaret etti ve bu, o dönemde yabancı bir devlet başkanının Türkiye'ye yaptığı ilk devlet ziyaretiydi. İngilizce Wikipedia da aynı bilgiyi verir ve ziyaret sırasında Türkiye'nin Afganistan ile ilk teknik yardım anlaşmasını imzaladığını yazar. Ziyaret, Emanullah'ın aylarca süren Avrupa turunun son durağıydı ve ülkesinde başlattığı hızlı reformların hemen öncesine denk geldi.

Bağımsızlığın kralı

Türkçe Vikipedi'ye göre Gazi Emanullah Han (1 Haziran 1892 - 26 Nisan 1960) 1919'dan 1929'da tahttan çekilişine kadar önce emir, 1926'dan sonra kral olarak Afganistan'ı yönetti. Ağustos 1919'da Üçüncü İngiliz-Afgan Savaşı'nın sona ermesinin ardından Afganistan bağımsızlığını ilan etti; Emanullah, Birleşik Krallık'ın etkisinden uzak bir dış politika izlemek için korunan devlet statüsünden vazgeçti. Madde, iktidarı sırasında Atatürk'ten etkilenerek Afganistan'ı Batı çizgisinde modernleştirmeye çalıştığını yazar.

Ankara ile Kabil: 1921'den 1928'e

Türkçe Vikipedi'nin Afganistan-Türkiye ilişkileri maddesine göre 9 Ağustos 1919'da Emanullah Han önderliğinde bağımsızlığını kazanan Afganistan, Kurtuluş Savaşı yıllarında Ankara ile ilişki kurdu. 1 Mart 1921'de Moskova'da Türkiye adına Yusuf Kemal Tengirşenk ve Rıza Nur, Afganistan adına General Mehmed Veli Han tarafından Türkiye-Afganistan İttifak Antlaşması imzalandı. Eski Medine muhafızı Fahreddin Paşa Kabil'e ilk Türk büyükelçisi olarak atandı.

Kahire'den Varşova'ya: Bir krallık turu

Türkçe Vikipedi'ye göre Emanullah 1927 sonlarında kraliçesiyle birlikte Karaçi'den yola çıktı ve Kahire'de Mısır Kralı Fuad ile buluştu. 8 Ocak 1928'de İtalya'ya vardı; Kral III. Vittorio Emanuele ve Başbakan Mussolini ile, ardından Vatikan'da Papa XI. Pius ile görüştü. 22 Ocak'ta Nice'e, 25 Ocak'ta Paris'e vardı ve Fransa Cumhurbaşkanı Gaston Doumergue ile görüştü. 8 Şubat'ta Brüksel'de Belçika Kralı I. Albert ile, 22 Şubat'ta Berlin'de Cumhurbaşkanı Hindenburg ile buluştu. Kral V. George ve Kraliçe Mary'nin davetlisi olarak 13 Mart 1928'de Dover'a çıktı; 5 Nisan'da İngiltere'den ayrıldı. Berlin'de acil bir bademcik ameliyatı geçirdi, 28 Nisan'da Polonya sınırına vardı, Varşova'da Cumhurbaşkanı Mościcki tarafından karşılandı ve isteği üzerine Mareşal Piłsudski ile görüştü. Afgan kafilesi 2 Mayıs 1928'de Varşova'dan Sovyet sınırına doğru ayrıldı. Madde turun son halkası olarak 20 Mayıs 1928'deki Türkiye ziyaretini anar.

Atatürk'ün tavsiyesi ve Kabil'deki reformlar

İki dildeki madde de aynı noktaya dikkat çeker. Türkçe Vikipedi'ye göre Emanullah'ın Avrupa'dan dönünce uyguladığı politikaların bir kısmı Atatürk'ün devriminden esinlenmişti, ama Atatürk 1928'deki ziyaret sırasında ona reformlarında ılımlı ve dikkatli olmasını tavsiye etmişti. İngilizce Wikipedia da bu tavsiyeyi aynı biçimde aktarır. Emanullah'ın yeni politikaları arasında peçenin kaldırılması, cuma gününün iş günü yapılıp perşembenin tatil olması, halkın geleneksel Afgan kıyafetleri yerine Batılı kıyafetler giymesi ve selamlaşırken şapka çıkarılması vardı. İngilizce madde, halkın çoğunluğunun o sırada en zorunlu ihtiyaçları bile güçlükle karşıladığını hatırlatarak kıyafet emrinin ağırlığını vurgular.

Ayaklanma ve sürgün

Türkçe Vikipedi'ye göre Avrupa gezisi sırasında ve sonrasında muhalefet büyüdü; Celalabad'daki bir ayaklanma başkente yürüyüşe dönüştü ve ordunun çoğu direnmek yerine dağıldı. Habibullah Kalakani 14 Aralık 1928'de Kabil'e saldırdı, dokuz gün sonra püskürtüldü; 7 Ocak 1929'daki ikinci saldırıda Kabil'i aldı. Emanullah 14 Ocak 1929'da tahttan çekilip İngiliz Hindistanı'na geçti, sonra Avrupa'ya gitti ve otuz yıl sürgünde kaldıktan sonra 26 Nisan 1960'ta Zürih'te öldü. Cenazesi Afganistan'a götürülerek Celalabad'da babası Habibullah Han'ın yanına gömüldü.

Ziyaretin ardında kalan bağlar

Türkçe ve İngilizce maddeler, Emanullah ailesinin Türkiye ile bağının sürgünde de sürdüğünü gösterir. Kızı Prenses Meliha İstanbul Üniversitesi'nde tıp doktoru oldu ve Celâl Bayar'ın yakın akrabası olan mühendis Tahir Söker ile evlendi. Prenses Amine Şah 1954'te Bosna kökenli bir Türk vatandaşıyla, en küçük kızı Prenses Naciye ise İstanbul ziyaretinde tanıştığı Türk işadamı İlter Doğan ile evlendi. Türkçe ilişkiler maddesine göre 1930'ların sonunda Türkiye, İran, Afganistan ve Irak Sadabat Paktı'nı kurdu.