Mehmet Fuat Köprülü: Darülfünun'da 23 yaşında müderris, Atatürk'ün isteğiyle Türkiyat Enstitüsü ve Kars milletvekilliği

Mehmet Fuat Köprülü, Türkçe Vikipedi'ye göre edebiyatçı, Türkolog, edebiyat tarihçisi, siyasetçi ve dışişleri bakanıydı. İngilizce Wikipedia onu sosyolog, bilim insanı ve Türkolog olarak tanıtır; 20. yüzyılın başlarında Türkiye'de bilim ile siyasetin kesiştiği noktadaki kilit isimlerden biri olarak niteler. Atatürk döneminde hem bir enstitünün yöneticisi hem de onun isteğiyle Meclis'e giren bir milletvekiliydi.

Köprülüler'in torunu

Türkçe Vikipedi'ye göre İstanbul'daki Hâlid Ağa Konağı'nda doğdu ve Sadrazam Köprülü Mehmed Paşa'nın soyundan geliyordu. İngilizce Wikipedia'ya göre doğduğunda adı Köprülüzade Mehmed Fuad'dı. Babası kadı Faiz Efendi, annesi Hatice Hanım bir âlimin kızıydı. Dedesi Ahmet Ziya Bey Bükreş elçiliği yapmıştı; Ahmet Ziya Bey de Divân-ı Hümâyun Beylikçisi Köprülüzade Arif Bey'in oğluydu. İngilizce maddeye göre Fuat adını Köprülü döneminin ilk sadrazamı Köprülü Mehmed Paşa'dan aldı.

Okul yılları ve ilk yazılar

İngilizce maddeye göre Ayasofya Rüştiyesi'nde ve Mercan İdadisi'nde okudu. 1905'te, henüz 15 yaşındayken Musavver Terakki dergisi üç şiirini yayımladı. 17 yaşında hukuk mektebine girdiğinde Fransızca, Farsça ve Arapçayı çok iyi biliyordu; ilk kitabı Hayat-ı Fikriyye 19 yaşında çıktı. Türkçe Vikipedi liseyi İstanbul Erkek Lisesi'nde okuduğunu ve edebiyat ile tarihte ilerlemek için hukuku yarıda bıraktığını yazar. İngilizce maddeye göre üç yıl sonra öğretimin niteliğini beğenmeyerek okuldan ayrıldı ve diplomanın kaybedilecek zamana değmeyeceğini söyledi.

Fecr-i Âti'den Türk Yurdu'na

Türkçe Vikipedi'ye göre 1909'da Fecr-i Âti topluluğuna katıldı ve şiirleri 1913'e kadar Mehâsin ve Servet-i Fünûn dergilerinde çıktı; o yıllarda "millî edebiyat" ve "yeni lisan" akımlarına karşıydı. 1910'dan sonra İstanbul'un çeşitli okullarında Türkçe ve edebiyat okuttu; İngilizce maddeye göre bunların arasında Galatasaray Lisesi de vardı. Ziya Gökalp çevresine girdikten sonra millî edebiyat akımını benimsedi. İngilizce madde bu dönüşü Balkan Savaşları'na bağlar: Bulgar ordusunun İstanbul önlerindeki hatlara saldırısının ertesi günü, 6 Şubat 1913'te, Türk Yurdu dergisi 23 yaşındaki Köprülü'nün "Ümit ve Azim" başlıklı yazısını yayımladı; bunu "Hicret Matemleri" gibi başka yazılar izledi.

Türk Edebiyatı Tarihinde Usul

Türkçe maddeye göre 1913'te Halit Ziya Uşaklıgil'den boşalan Darülfünun'daki "Türk Edebiyatı Tarihi" müderrisliğine getirildi; aynı yıl Bilgi dergisinde "Türk Edebiyatı Tarihinde Usul" adlı yazısı çıktı. İngilizce Wikipedia bu yazıda tarihçilerin yalnızca hükümdarları, vezirleri, komutanları ve âlimleri değil sıradan insanları da araştırması, resmî kayıtların yanında sanatı, arkeolojiyi, edebiyatı, dili, folkloru ve sözlü gelenekleri de incelemesi gerektiğini savunduğunu yazar. Madde, bu çağrının Fransa'daki Annales okulunun ortaya çıkışından 16 yıl önce yapıldığını belirtir ve müderrisliğe atandığında 23 yaşında olduğunu ekler.

İlk Mutasavvıflar ve Türkiye Tarihi

İngilizce maddeye göre başyapıtı sayılan Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar 1918'de çıktı ve Ahmet Yesevi ile Yunus Emre'yi inceledi; 1920'deki Türk Edebiyatı Tarihi, Türk edebiyatının tarihini binlerce yıl geriye götüren bir eserdi. Türkçe madde 1923'te Edebiyat Fakültesi'ne dekan atandığını ve aynı yıl Türkiye Tarihi kitabının çıktığını yazar; 1925'te Türkiyat Mecmuası'nı yayımlamaya başladı. 1928'de o zamanki adıyla Türk Tarih Encümeni'nin başkanlığına seçildi. 1931'de Türk Hukuk Tarihi Mecmuası'nı çıkardı, 1932-1934 arasında Divan Edebiyatı Antolojisi'ni yayımladı.

Atatürk ile ilişkisi

İngilizce Wikipedia'ya göre Köprülü, Cumhurbaşkanı Atatürk'ün isteği üzerine maarif vekili müsteşarlığına atandı ve bu görevde sekiz ay kaldı. Atatürk'ün emriyle kurulan Türkiyat Enstitüsü'nün müdürlüğüne getirildi ve Türkiyat Mecmuası'nı çıkarmaya başladı. 1936'da Ankara Halkevi'nin resmî yayını olan Ülkü dergisinin başyazarlığına getirildi ve bu görevi 1941'e kadar sürdürdü. Yine aynı maddeye göre 1935'te Atatürk'ün isteğiyle tek parti döneminin Meclisi'ne Kars milletvekili olarak girdi; 1939 ve 1943'te yeniden seçildi.

Uluslararası tanınma ve Osmanlı'nın kuruluşu

İngilizce maddeye göre Sovyet Bilimler Akademisi onu 1925'te muhabir üye yaptı; Heidelberg Üniversitesi 1927'de, Atina Üniversitesi 1937'de, Sorbonne 1939'da ona fahri doktora verdi. 1933'te ordinaryüs profesör oldu. 1935'te Sorbonne'da Osmanlı Devleti'nin kökenleri üzerine konferanslar verdi; Türkçe maddeye göre bunlar Les Origines de l'Empire Ottoman adıyla kitaplaştı ve büyük yankı uyandırdı. İngilizce madde, Köprülü'nün Osmanlı Devleti'ni etnik Türklerin Selçuklu ve İlhanlı yönetim geleneklerinden yararlanarak kurduğunu savunduğunu yazar.

Çok partili döneme geçiş ve son yılları

İngilizce maddeye göre 1945'te Adnan Menderes ve Refik Koraltan ile birlikte iktidar partisinden ihraç edildi; 1946'da Celâl Bayar ile birlikte DP'yi kurdular. 1950 seçimlerinden sonra dışişleri bakanı oldu. Türkçe maddeye göre bu görevde Türkiye'nin NATO'ya girişinde etkin rol oynadı; 7 Eylül 1957'de kurduğu partiyi tanıyamadığını söyleyerek DP'den istifa etti ve aynı yıl Hürriyet Partisi'ne girdi. 15 Ekim 1965'te Ankara'da Türk Tarih Kurumu'ndan evine yürürken trafik kazası geçirdi ve tedavi gördüğü Baltalimanı Hastanesi'nde 28 Haziran 1966'da öldü. Çemberlitaş'ta Köprülü Mescidi'ne bitişik aile kabristanına gömüldü. Türkçe madde, ardında 1500'den fazla kitap ve makale bıraktığını yazar.