Sakallı Nureddin Paşa: Kut kuşatmasından Merkez Ordusu'na, 1. Ordu ile İzmir'e giriş, Meclis'teki soruşturma talepleri v

Mehmed Nureddin Paşa, Kurtuluş Savaşı'nın en tartışmalı komutanlarından biridir. Türkçe Vikipedi'ye göre 1873'te Bursa'da doğdu, 18 Şubat 1932'de İstanbul'da öldü. İngilizce Wikipedia, dönemin üst rütbeli komutanları arasında sakal bırakan tek kişi olduğu için "Sakallı" diye anıldığını, 1934'ten itibaren Nureddin İbrahim Konyar adıyla anıldığını yazar ve onu savaşın en önemli komutanlarından biri olarak tanıtırken, emrettiği öldürme ve katliamları da ayrı başlıklar altında anlatır. Bu konu iki maddenin aktardıklarını bir arada verir.

Harbiye'den Kut'a

Türkçe Vikipedi'ye göre Müşir İbrahim Edhem Paşa'nın oğludur. 1890'da Pangaltı'daki Harbiye'ye girdi ve 1893'te piyade sınıfının 31.'si olarak mezun oldu; Arapça, Fransızca, Almanca ve Rusça biliyordu. İngilizce Wikipedia, kurmay okulunu bitirmeden üst rütbelere çıkabilen az sayıdaki subaydan biri olduğunu ekler. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı'nda Başkomutan Ethem Paşa'nın yaveri oldu, 1898'de II. Abdülhamid'in yaverliğine atandı. İttihat ve Terakki'ye katıldı; 1909'da Tasfiye-i Rüteb-i Askeriye Kanunu ile rütbesi binbaşılığa indirildi. Yemen'de ve Balkan Savaşı'nın son aşamasında görev aldı.

Nisan 1915'te Irak ve Havalisi Komutanı Süleyman Askerî Bey'in intiharından sonra bu komutanlığa ve Basra-Bağdat valiliğine atandı. Türkçe Vikipedi'ye göre Townshend komutasındaki İngiliz-Hint tümeni 22-23 Kasım 1915'te Selman-ı Pak (Ktesifon) muharebesinde ilerleyemeyerek geri çekildi ve 3 Aralık'ta Kut'a sığındı; Nureddin'in birlikleri şehri kuşattı. İngilizce Wikipedia, kuşatmanın İngiliz teslimiyetiyle bittiğini ama Nureddin'in 20 Ocak 1916'da, teslimden önce Halil Bey ile değiştirildiğini yazar.

Aydın valiliği ve Merkez Ordusu

Mondros'tan sonra İzmir'deki XVII. Kolordu'nun komutanı ve Aydın valisi oldu. Türkçe Vikipedi'ye göre İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti'ni destekledi ve İtilaf Devletleri'nin baskısıyla İzmir'in işgalinden kısa süre önce görevden alındı. Haziran 1920'de Anadolu'ya geçti ve 9 Aralık 1920'de Amasya'da kurulan, yaklaşık 10.000 kişilik Merkez Ordusu'nun komutanı oldu. İki madde de bu dönemde Amerikalı misyonerlerin sınır dışı edildiğini ve yerli Hristiyanların vatana ihanetle yargılandığını yazar. İngilizce Wikipedia, Koçgiri ayaklanmasının yaklaşık 3.000 kişilik bir kuvvetle 17 Haziran 1921'e kadar bastırıldığını ve bastırmanın sertliğinin Meclis'te öfkeli tartışmalara yol açtığını anlatır.

1. Ordu, İzmir ve Ali Kemal

Türkçe Vikipedi'ye göre Ali İhsan Paşa görevden alınıp Ali Fuat ve Refet paşalar komutayı kabul etmeyince 29 Haziran 1922'de 1. Ordu Komutanı oldu ve Büyük Taarruz'a katıldı; İngilizce madde 31 Ağustos'ta ferikliğe yükseldiğini yazar. 9 Eylül 1922'de ordusunun başında İzmir'e girdi. İki madde de Metropolit Hrisostomos'un onun makamına çağrıldıktan sonra halk tarafından linç edildiğini yazar; İngilizce Wikipedia burada Nureddin Paşa'nın doğrudan sorumluluğunu vurgular, Falih Rıfkı Atay'ın günlüğünde İzmir yangınıyla ilgili onu suçlayan satırlarını da aktarır. Türkçe madde bazı kaynakların onu İzmir yangınının sorumluluğuyla ilişkilendirdiğini belirtir.

Mudanya'dan sonra ordusu İzmit'e kaydırıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre gazeteci Ali Kemal'in İzmit'te linç edilmesine ilişkin tartışmalar sürer ve olay İstanbul'daki muhalif çevrelerin hızla dağılmasıyla sonuçlandı. İngilizce Wikipedia, emekli kurmay albay Rahmi Apak'ın anlatımına dayanarak linci Nureddin Paşa'nın emrettiğini yazar.

Cumhuriyet yıllarında muhalif

Haziran 1923'te 1. Ordu lağvedilince komutadan ayrıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre Aralık 1924'te Bursa'daki ara seçimde bağımsız aday olarak Halk Fırkası adayını yenip milletvekili seçildi; askerlik ve milletvekilliğini birleştirmeyi yasaklayan kanun gereği emekli oldu ve Şubat 1925'teki yenilenen seçimi de kazandı. Kasım 1925'te Şapka Kanunu'nun anayasaya aykırı olduğunu savundu ve Adalet Vekili Mahmut Esat Bey'in sert cevabıyla karşılaştı. Mustafa Kemal, Nutuk'ta onu sert bir dille eleştirdi; Türkçe Vikipedi'ye göre Nutuk'ta 1923'te yayımlattığı bir risalede kendisini Kut'tan İzmir'e kadar pek çok muharebenin galibi olarak tanıttığı anlatılır.