Selman-ı Pak Muharebesi (22-24 Kasım 1915): Sakallı Nureddin Bey'in L biçimli siperleri ve Bağdat yolunda durdurulan Tow

Selman-ı Pak Muharebesi, Türkçe Vikipedi'nin tanımıyla Birinci Dünya Savaşı'nda Kasım 1915'te Selman-ı Pak'ta (bugünkü Tizpon, antik Ktesifon) İngilizlerle Osmanlılar arasında Irak Cephesi'nde yapılan muharebedir. İngilizce Wikipedia'ya göre bir yıl boyunca art arda yenilen Osmanlı kuvvetleri, iki günlük çetin çarpışmayla İngilizlerin Bağdat'a ilerleyişini burada durdurdu. Bu durdurma, birkaç hafta sonra başlayan Kût'ül-Amâre kuşatmasının ve 1916'daki büyük teslimin ön koşulu oldu.

Fav'dan Bağdat kapısına

Türkçe maddeye göre Osmanlı Devleti Ekim 1914'te savaşa girince İngiltere 5 Kasım 1914'te Fav'a asker çıkararak Irak cephesini açtı. İngilizce Wikipedia, seferin başlıca amaçlarından birinin Şattülarap ağzındaki Abadan petrol rafinerisini korumak olduğunu yazar. General Sir John Nixon komutasındaki, çoğu Hint birliklerinden oluşan Hindistan Seferi Kuvveti D, ileri savunma siyasetiyle küçük Osmanlı kuvvetlerini birer birer yendi.

Türkçe maddeye göre savaş başında Irak'taki Osmanlı birlikleri çoğunlukla yerli halktan oluşuyordu, eğitimleri ve silahları yetersizdi: 36 topun çoğu eski tipti. İngilizler Kurna'yı alıp 1.200 esir ve 9 top ele geçirdi; 12 Nisan 1915'te Şuayyibe'deki Osmanlı saldırısı da yenilgiyle bitti. Edirne'deki 4. Kolordu Komutanı Albay (Sakallı) Nureddin Bey, 7 Mayıs 1915'te Irak ve Havalisi Umum Komutanlığına atandı. General Charles Townshend'in birlikleri 23 Temmuz'da Nasıriye'yi, Eylül sonunda da Kût'ül-Amâre'yi aldı; Osmanlı birlikleri düzenli biçimde Selman-ı Pak'a çekildi. Bu yenilgiler üzerine Enver Paşa, Kafkas Cephesi'ne gitmek üzere yolda olan 51. ve 52. tümenleri Irak'a yönlendirdi.

Kemerin gölgesindeki savunma

İngilizce Wikipedia'ya göre Ktesifon, Dicle'nin batı kıyısında, Basra'nın yaklaşık 610 kilometre yukarısında, Kut'un 65 kilometre kuzeyinde ve Bağdat'ın 26 kilometre güneydoğusunda, nehrin 10 kilometrelik bir kıvrımında yer alan güçlü bir savunma noktasıydı. Burada Part ve Sasani imparatorluklarının başkentinden kalma kalıntılar vardı. Ana hattın beş kilometre güneyindeki altı metre yüksekliğindeki eski bir sur, Osmanlı tarafınca gözetleme yeri olarak kullanıldı.

Türkçe maddeye göre Müslüman Hint askerlerinin, burada Hz. Muhammed'in sahabesi Selmân-ı Fârisî'nin türbesi bulunduğu için saldırmak istemediği Townshend'e bildirilmişti; Townshend bu yüzden bir taburu Basra'ya geri gönderdi.

İngilizce maddeye göre Nureddin Bey savunmayı hazırlamak için 55 günden fazla zaman buldu ve iyi kullandı. Kuvvetlerini L biçiminde yerleştirdi: 38. Tümen L'nin uzun kolunu, yeni ve dinç 45. Tümen ise en hassas kesim olan sol kısa kolu tutuyordu. İlk siper hattında 12 güçlü nokta ve geride tam bir ikinci siper hattı vardı. Tecrübeli 51. Tümen genel ihtiyattaydı, 35. Tümen nehrin karşı yakasındaydı. Topçuya önce İngiliz gambotlarını, sonra ihtiyatları desteklemesi emredilmişti. Madde, 35. ve 38. tümenlerin ağırlıkla Arap, 45. ve 51. tümenlerin ise ağırlıkla Türk askerlerinden oluştuğunu belirtir.

İngilizce Wikipedia'ya göre Mezopotamya'daki Osmanlı ordusunun komutası Ekim'den beri Mareşal Colmar von der Goltz'a verilmişti; ama Goltz Paşa henüz yoldaydı ve muharebeyi Nureddin Bey yönetti. İngilizlerin Nureddin'in yeteneğini küçümsemesi ciddi bir yanılgıydı.

Muharebe: 22 ve 23 Kasım

İngilizce Wikipedia'ya göre Townshend, Es Sinn'deki başarısını tekrarlamak için 21 Kasım 1915 gecesi bir gece yürüyüşü yaptırdı ve 22 Kasım şafağında saldırdı. Kuvvetini dört kola ayırmıştı: A, B ve C piyade kolları cepheden saldıracak, süvari ve piyadeden oluşan "uçan kol" Osmanlı sol kanadını çevirecekti. Gambotlar ise batı kıyıdaki Osmanlı toplarının ateşi, mayınlar ve nehirdeki engeller yüzünden etkisiz kaldı.

Nehre en yakın C kolu ağır ateş altında ilk sipere ulaşamadı, ortadaki A kolu da durdu. Sağdaki, çoğu Pencaplı ve Gurkhalardan oluşan B kolu ilk siperi alıp ikinci hatta doğru ilerledi. Nureddin Bey 45. Tümen'in ihtiyat alaylarını ve nehrin öbür yakasındaki 35. Tümen'i savaşa sokarak bu ilerleyişi durdurdu. Kanat çevirmeye çalışan uçan kol Türk ve Arap süvarisiyle sonuçsuz çarpışmalara saplandı; Nureddin Bey burada da 51. Tümen'i sürerek kuşatmayı önledi. Gün sonunda 6. (Puna) Tümeni ilk siper hattını almıştı ama kayıpları çok ağırdı.

İkinci gün Townshend yeniden yarmayı denedi, Osmanlı birlikleri bunu da durdurup mevcut bütün kuvvetle karşı saldırıya geçti. İngiliz hattı dayandı, ama iki ordu da tükenmişti. 24 Kasım'da iki komutan da geri çekilme emri verdi. Nureddin Bey İngilizlerin çekildiğini öğrenince ordusunu geri çevirdi ve onları Kut'a kadar izledi.

Sonuç: tükenen bir tümen, uzayan bir ikmal hattı

İngilizce Wikipedia'ya göre 6. (Puna) Tümeni'nin etkin gücü yaklaşık 8.500 kişiye düştü ve Townshend ordusunu toparlamak için Kut'a çekilmeye karar verdi. Osmanlı ordusunun ise ikmal hatları kısaydı; Bağdat'tan ve kuzey vilayetlerinden takviye alabiliyordu. Madde, Ktesifon'un bu seferdeki asıl İngiliz zaafını, yani yetersiz ikmal hattını ve asker sayısına göre çok küçük kalan sağlık hizmetini açığa çıkardığını yazar. İngiliz askerlerinden biri subayların "Ctesiphon" adını telaffuz etmeye çalışmasıyla alay ederek "biz ona Pistupon diyoruz" diye yazmıştı.

Türkçe maddeye göre İngiltere, Çanakkale'nin ardından Selman-ı Pak yenilgisini araştırmak için de Lord George Hamilton başkanlığında "Mezopotamya Komisyonu" kurdu. Komisyon raporunda Townshend'in Türk takviyelerinin geldiğinden haberdar edilmeden saldırıya geçtiği belirtiliyordu.