442 sayılı Köy Kanunu (18 Mart 1924): Köyün tüzel kişilik kazanması, muhtar ve ihtiyar meclisi

Cumhuriyetin ilk yerel yönetim kanunlarından biri

442 sayılı Köy Kanunu, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 18 Mart 1924'te kabul edildi ve 7 Nisan 1924 tarihli, 68 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Kanun, Düstur'un üçüncü tertibinin beşinci cildinde 336. sayfada yer alır. Bu yazı, T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi'nde yayımlanan güncel kanun metnine ve Türkçe Vikipedi'nin Türkiye'nin köyleri maddesine dayanır. Kanun, sonraki yıllarda pek çok kez değiştirilmiş olsa da bugün de yürürlüktedir; aşağıda kanunun ilk metninden geldiği anlaşılan hükümler ile sonradan eklenen hükümler ayrıca belirtilmiştir.

Kanunun ilk maddesi yerleşim yerlerini nüfuslarına göre sınıflandırır: nüfusu iki binden az olan yurtlara köy, iki bin ile yirmi bin arasında olanlara kasaba, yirmi binden çok olanlara şehir denir. Nüfusu iki binden az olsa bile belediye teşkilatı bulunan nahiye, kaza ve vilayet merkezleri kasaba sayılır ve Belediye Kanunu'na tabidir. Türkçe Vikipedi de köyün Türkiye mahalli idare teşkilatının en küçük yerleşim yeri olduğunu ve muhtar ile tüzel kişiliğe sahip bulunduğunu, Köy Kanunu'na göre nüfusu 2.000'den az olan yerlerin köy sayıldığını yazar.

Köy nedir?

Kanunun ikinci maddesi köyü şöyle tanımlar: cami, mektep, otlak, yaylak, baltalık gibi orta malları bulunan ve toplu veya dağınık evlerde oturan insanlar, bağ, bahçe ve tarlalarıyla birlikte bir köy oluşturur. Yedinci madde ise köyün taşınabilir ve taşınamaz mallara sahip olan ve kanunla kendisine verilen işleri yapan "başlı başına bir varlık" olduğunu, buna "şahsı manevi" (tüzel kişi) dendiğini belirtir. Sekizinci maddeye göre köyün orta malı kanun karşısında Devlet malı gibi korunur ve bu mallara el uzatanlar Devlet malına el uzatanlar gibi ceza görür.

Kanunun yürürlüğe girmesiyle birlikte her köyün sınırı ihtiyar meclisi tarafından bir kâğıda yazılacak, nahiye müdürü aracılığıyla kaza veya vilayete gönderilecek, idare meclisince onaylanan sınır kâğıdı tapu idaresine verilecekti. Sınırın mümkün olduğunca dereler, tepeler, yollar gibi değişmeyen işaretlerden geçmesi; bu olmazsa düz çizilip büyük taşlarla gösterilmesi isteniyordu. Komşu köyler sınırda anlaşamazsa idare meclisi altı ay içinde sınırı kendisi çizecek ve bu sınır beş yıl değiştirilemeyecekti.

Muhtar ve ihtiyar meclisi

Kanuna göre köye verilen işleri görmek köy muhtarının ve ihtiyar meclisinin görevidir. Onuncu madde muhtarı "köyün başı" olarak tanımlar; köy işlerinde söz söylemek, emir vermek ve emrini yaptırmak muhtarın hakkıdır. Aynı madde muhtarın aynı zamanda Devletin memuru olduğunu da belirtir. Muhtarın göreceği işler Devlet işleri ve köy işleri olarak ikiye ayrılır. Devlet işleri arasında kanunları köyde ilan etmek ve halka anlatmak, asayişi korumak, salgın hastalıkları hükümete bildirmek, köylünün çiçek aşısıyla aşılanmasına çalışmak, köyde doğan, ölen, evlenen ve boşananların defterini tutup nüfus memuruna vermek gibi görevler sayılır.

Kanunun 23. maddesine göre köyün imamı ile öğretmeni veya başöğretmeni ihtiyar meclisinin her zaman üyesidir. Türkçe Vikipedi de köyün öğretmeni ile imamının köy ihtiyar heyetinin tabii üyesi olduğunu yazar. 42. madde ihtiyar meclisinin en az haftada bir toplanmasını öngörür; 43. madde ise meclisin köy işlerini en gerekliden başlayarak sıraya koymasını, sağlık, yol ve mektep işlerinin geri bırakılması hâlinde kaymakam veya valinin göstereceği yolda yapılmasını ister.

Mecburi köy işleri

Kanun köy işlerini "mecburi" ve "köylünün isteğine bağlı" olarak ikiye ayırır. Köylü mecburi işleri yapmazsa ceza görür; isteğe bağlı işlerde ceza yoktur. Ancak köy derneğinin yarısından çoğu isteğe bağlı bir işe karar verir ve vali ya da kaymakam onaylarsa o iş bütün köylü için mecburi olur.

13. madde 37 maddelik bir mecburi işler listesi verir ve bu liste, dönemin köy hayatının sorunlarını açıkça gösterir. Listenin ilk maddesi sıtmadır: sıtmanın sivrisinekle bulaştığı ve sivrisineğin su birikintilerinde ürediği belirtilerek köy sınırındaki su birikintilerinin kurutulması istenir. Bunu köye kapalı yoldan içme suyu getirmek ve çeşme yapmak, kuyu ağızlarına bilezik örmek, evlerde odalarla ahırları bir duvarla ayırmak, her evde üstü kapalı bir hela yapmak, köyün sokaklarını temiz tutmak, gübreliği köyden uzakta ve rüzgâraltında kurmak izler.

Listede köyün bir başından öbür başına çaprazlama iki yol açmak, köyün ortasında bir meydan açmak, meydanın bir yanına ihtiyar meclisinin toplanacağı bir köy odası yapmak, köyde bir mescit yapmak ve maarif idarelerinin vereceği örneğe göre bahçeli bir mektep yapmak da vardır. 16. bentle her köylünün her yıl adam başına en az bir ağaç dikmesi ve ağaç tutup yeşerinceye kadar ona bakması istenir. 19. bent ise köy halkından askerde bulunanların ve bakacak kimsesi olmayan öksüzlerin tarlalarının imece yoluyla sürülüp ekilmesini mecburi işler arasında sayar.

İsteğe bağlı işler ve köy sandığı

14. madde köylünün isteğine bağlı işleri sayar: ahırları evlerden ayrı yapmak, evleri yılda bir badanalamak, yolları taş döşemek, çamaşırlık ve hamam yapmak, orman yetiştirmek, ortak ark açmak, ortak tarım makineleri ve değirmen almak, köylüden berber, ayakkabıcı, nalbant, demirci, arabacı yetiştirmek, köylünün bilgisini artıracak kitap getirtmek, güreş, cirit, nişan gibi köy oyunları yaptırmak, kağnıları dört veya iki tekerlekli arabaya çevirmek ve köy ambarı kurarak muhtaç köylülere ödünç tohum vermek bunlar arasındadır.

Kanunun üçüncü faslına göre köy işlerinin birçoğu bütün köylünün birleşerek imeceyle yapılır. 17. madde köy parasının kaynaklarını sayar: ihtiyar meclisinin köylüye salacağı para, ceza paraları, köy adına yazılı mülklerin geliri, bağışlar, köy adına ekilen tarlanın geliri, köydeki ocak, otlak ve kaplıcalardan alınacak paralar bunlardandır.

Korucular ve köy imamları

Sekizinci fasıl köy korucularını düzenler: köy sınırı içinde herkesin ırzını, canını ve malını korumak için her köyde en az bir korucu bulunur; nüfusu binden fazla köylerde her beş yüz kişiye bir korucu daha tutulur. Korucular ihtiyar meclisi tarafından tutulur ve muhtarın emri altındadır. Dokuzuncu fasla göre köy imamları köy derneğinin seçimi ve müftünün buyruğuyla atanır; imam olacakların ilmihal yanında yeterli derecede Türkiye coğrafyası, Türk ve İslam tarihi ile sağlık işlerini bilmesi ve okunaklı yazı yazması gerekir.

Köylüye yönelik bir dil

Kanunun dikkat çeken bir özelliği dilidir. Metin "şahsı manevi" gibi hukuk terimlerini ayraç içinde açıklar; 77. maddede cürmü meşhut "yapılırken veyahut yapıldıktan sonra henüz izi meydanda iken" diye tarif edilir. 91. madde kanunun bir nüshasının köy odasında, bir nüshasının da cami veya mektepte bulundurulmasını, bulundurmayan muhtarın köy sandığına beş lira ceza ödemesini öngörür. 94. maddeye göre ise Köy Kanunu köy mekteplerinde çocuklara öğretilecekti. 89. maddeye göre kanun nüfusu yüz elliden fazla köyler içindi; daha küçük köyler komşu bir köye bağlanabiliyor ya da birleşerek tek köy olabiliyordu.