Emanullah Han Ankara'da (Mayıs 1928): Avrupa turunun son durağı ve verilen öğüt

Mayıs 1928'de Ankara, Cumhuriyet döneminin ilk büyük devlet konuğunu ağırladı. Gelen kişi Afganistan hükümdarı Emanullah Han'dı. Aylardır Avrupa'yı dolaşıyordu ve Türkiye bu uzun yolculuğun son durağıydı. Hem Türkçe hem İngilizce Vikipedi maddeleri, Emanullah'ın 20 Mayıs 1928'de Mustafa Kemal'i ziyaret ettiğini ve bunun o dönemde yabancı bir devlet başkanının Türkiye'ye yaptığı ilk devlet ziyareti olduğunu yazar.

Kahire'den Varşova'ya bir tur

Ziyareti anlamak için önce turun kendisine bakmak gerekiyor, çünkü Emanullah'ın Ankara'ya getirdiği izlenimler bu yolculukta biriken izlenimlerdi. İngilizce madde turu tarihleriyle verir:

[ul]
[li]1927'nin sonları: Kral ve Kraliçe Karaçi limanından yola çıkar; yolda Kahire'de Mısır Kralı Fuad ile görüşürler.[/li]
[li]8 Ocak 1928: İtalya. Kral III. Vittorio Emanuele, Başbakan Mussolini ve Vatikan'da Papa XI. Pius ile görüşmeler.[/li]
[li]22 Ocak'ta Nice, 25 Ocak'ta Paris: Cumhurbaşkanı Doumergue.[/li]
[li]8 Şubat: Brüksel, Kral I. Albert ve Kraliçe Elisabeth.[/li]
[li]22 Şubat: Berlin, Cumhurbaşkanı Hindenburg ile aynı gün görüşme.[/li]
[li]13 Mart: İngiltere'de Dover'a varış; Kral V. George ve Kraliçe Mary'nin konukları olarak kalış. 5 Nisan'da İngiltere'den ayrılış.[/li]
[li]Yolda Berlin'de daha uzun bir mola; Emanullah burada acil bir bademcik ameliyatı geçirir.[/li]
[li]28 Nisan: Polonya sınır kasabası Zbąszyń. Varşova'da Mareşal Piłsudski ile görüşme; 2 Mayıs'ta doğuya, Sovyet sınırına doğru yola çıkış.[/li]
[/ul]

Bu sıralama bir şeyi açıkça gösteriyor: Emanullah Türkiye'ye Avrupa başkentlerini tek tek gördükten sonra geldi. Avrupa'nın zengin, sanayileşmiş ülkelerinin yanında, Türkiye ona kendine daha yakın bir örnek sunuyordu: Müslüman nüfuslu, savaştan yeni çıkmış ve hızla yenileşen bir ülke.

Neden bu kadar önemliydi?

Emanullah, Afganistan'ın 1919'da bağımsızlığını kazanmasından sonra ülkeyi Batı çizgisinde yenileştirmeye çalışan hükümdardı. Türkçe madde, onun bu çabada Mustafa Kemal'den etkilendiğini açıkça yazar. Kayınpederi Mahmud Tarzi de Türkiye'deki yenilikleri yakından izleyen bir aydındı ve İstanbul'da sürgün yılları geçirmişti.

Ziyaret bu yüzden sıradan bir nezaket görüşmesinden fazlasıydı. Bir yanda kendi ülkesinde neler yapabileceğini merak eden genç bir hükümdar, öbür yanda son beş yılda hilafeti kaldırmış, şapkayı getirmiş, medeni kanunu değiştirmiş ve birkaç ay sonra harfleri de değiştirecek olan bir cumhurbaşkanı vardı.

"Dikkatli ol" öğüdü

Ziyaretle ilgili en çok aktarılan bilgi, Mustafa Kemal'in Emanullah'a verdiği öğüttür. İngilizce ve Türkçe Emanullah maddeleri, Atatürk'ün 1928'deki ziyaret sırasında ona yeniliklerde ılımlı ve dikkatli olmasını tavsiye ettiğini yazar. Maddeler bu öğüdü uzun bir cümle içinde, parantez arasında verir; görüşmenin nerede ve hangi sözlerle yapıldığını ayrıntılandırmaz.

Emanullah bu öğüdü dinlemedi. Maddelere göre Avrupa'dan dönünce, hâlâ çok muhafazakâr olan bir toplumda hızlı yenileşme politikalarına girişti:

[ul]
[li]peçenin kaldırılması,[/li]
[li]İslam ülkelerinde hafta tatili ve kutsal ibadet günü olan cumanın iş günü yapılması, perşembenin tatil günü olması,[/li]
[li]halktan geleneksel Afgan kıyafetleri yerine Batı tarzı giysiler giymesinin istenmesi,[/li]
[li]selamlaşırken şapka çıkarılmasının emredilmesi.[/li]
[/ul]

Sonuç hızlı geldi. 14 Aralık 1928'de Kohistanlı grupların eşlik ettiği muhalefet hareketinin lideri Habibullah Kalakani Kabil'e saldırdı; dokuz gün süren çatışmalardan sonra püskürtüldü. Celalabad'da çıkan ayaklanma başkente doğru yürüyüşe dönüştü ve ordunun büyük kısmı direnmek yerine firar etti. Emanullah 14 Ocak 1929'da tahttan çekildi.

Sürgün ve Türkiye bağı

Emanullah tahttan çekildikten sonra önce Hindistan'a, ardından İtalya'ya geçti; ömrünün kalanını Roma'da sürgünde geçirdi. Türkiye ile bağı ise kopmadı. İngilizce Afganistan-Türkiye ilişkileri maddesi, Atatürk 1938'de öldüğünde Roma'daki Emanullah'ın törenlere özel olarak katıldığını ve Afganistan'ın Türkiye dışında bayrağını yarıya indirip bir haftalık yas ilan eden tek ülke olduğunu yazar.

Aile bağları da sürdü. Emanullah maddelerine göre kızı Prenses Meliha İstanbul Üniversitesi'nde tıp doktoru oldu ve Celâl Bayar'ın yakın akrabası olan Türk mühendis Tahir Söker ile evlendi. İngilizce ilişkiler maddesi ayrıca son Osmanlı hanedanı reislerinden Ertuğrul Osman'ın, Emanullah'ın yeğeni Zeynep Tarzi ile evli olduğunu not eder.

Bir ziyaretin iki okuması

Ankara'daki görüşmeler iki genç devletin dostluğunu pekiştirdi: ittifak yenilendi, ilk teknik yardım anlaşması imzalandı. Öte yandan aynı ziyaret, yenileşmenin tek başına bir kopyalama işi olmadığını gösteren bir örnek olarak da hatırlanır. Kaynakların aktardığı tavsiye ile Emanullah'ın dönüşte izlediği hız arasındaki fark, birkaç ay içinde Kabil'de bir tahtın düşmesiyle sonuçlandı.