Şükrü Kaya: İstanköy'den Paris Hukuk'a, Malta'dan kaçış, 4028 günlük Dahiliye Vekâleti ve 11 Kasım 1938'deki istifa

Mehmet Şükrü Kaya, Türkçe Vikipedi'ye göre Cumhuriyet tarihinde en uzun süre, 4028 gün, İçişleri Bakanlığı yapan siyasetçidir. 1883'te İstanköy'de doğdu, 10 Ocak 1959'da İstanbul'da öldü. Kısa bir süre İzmir Belediye Başkanlığı yaptı, Ziraat ve Hariciye vekâletlerinde bulundu ve 1927-1938 arasında Dahiliye Vekili oldu. CHP Genel Sekreterliği de yaptı. Atatürk'ün ölümünden hemen sonra görevinden ayrıldı ve siyasi hayatı sona erdi.

İstanköy, Galatasaray, Paris

Türkçe Vikipedi'ye göre ilk ve ortaöğrenimini İstanköy'de yaptı, Midilli İdadisi'ni bitirdi, ardından Galatasaray Sultanisi'ne girdi ve bir yandan Hukuk Mektebi'ne devam etti. 1908'de Hukuk Mektebi'ni bitirince Paris'e gitti ve oradaki hukuk fakültesini bitirdi. Hariciye Nezareti'nde kâtiplikle devlet hizmetine başladı, mülkiye müfettişi oldu, Edirne'de hâkimlik yaptı ve İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdürlüğü'ne getirildi; müfettiş olarak Anadolu'da ve Irak'ta bulundu. Sonra görevinden ayrılıp İzmir'e gitti ve Buca Sultanisi'nde öğretmenlik yaptı.

İzmir Müdafaa-i Hukuk ve Malta

Türkçe Vikipedi'ye göre Mondros Mütarekesi'nden sonra İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne girerek dış ilişkiler bölümünde çalıştı. Millî Mücadele için yaptığı çalışmalar yüzünden tutuklanarak İstanbul'daki Bekirağa Bölüğü'ne gönderildi ve İstanbul'un işgalinden sonra Malta'ya sürüldü. Malta'dan kaçarak Avrupa'ya geçti, bir süre İtalya ve Almanya'da kaldı, sonra Anadolu'ya gelip Millî Mücadele'ye katıldı. İngilizce Wikipedia da İngiliz yönetimince tutuklanıp Malta'ya sürüldüğünü ve oradan kaçarak Anadolu'ya geçtiğini yazar.

Lozan, İzmir Belediyesi ve Meclis

Türkçe Vikipedi'ye göre Birinci Lozan Konferansı'na giden heyette danışman olarak çalıştı ve konferanstayken İzmir Belediye Başkanlığı'na seçildi. İkinci dönemde Menteşe, üçüncü, dördüncü ve beşinci dönemlerde Muğla milletvekili oldu. 1924'te ikinci İsmet Paşa hükûmetinde Ziraat Vekili, Fethi Bey hükûmetinde Hariciye Vekili oldu. Dördüncü İsmet Paşa hükûmetinde Dahiliye Vekâleti'ne geçti ve Atatürk'ün ölümüne kadar kurulan bütün hükûmetlerde bu görevi sürdürdü.

Şark Islahat Encümeni (1925)

Dahiliye Vekili olmadan önce de iç yönetimle ilgili kritik bir kurulda yer aldı. Türkçe Vikipedi'nin Şark Islahat Raporu maddesine göre Şeyh Said ayaklanmasından sonra 8 Eylül 1925'te başkanlığını İsmet İnönü'nün yaptığı Şark Islahat Encümeni kuruldu. Üyeleri arasında Fevzi Çakmak, Mahmut Esat Bozkurt, Ali Cenani, Kâzım Özalp, Abdülhalik Renda ve Celâl Bayar ile birlikte Şükrü Kaya da vardı. Encümen 25 Eylül 1925'te raporunu Meclis'e sundu; rapor Fırat'ın doğusundaki illerin genel müfettişlik adı verilen bir yönetim birimi altında toplanmasını ve yeniden iskân uygulamalarını öneriyordu. İngilizce Wikipedia da Şükrü Kaya'nın bu encümenin üyesi olduğunu yazar.

11 Kasım 1938

Türkçe Vikipedi'ye göre CHP Genel Sekreterliği'ne de getirilmişti ve Atatürk'ün ölümünün arifesinde cumhurbaşkanı seçilebileceğini düşünmüştü. Madde, Atatürk'ün ölümünden sonra İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanlığını engelleme girişiminde bulunduğunu ama başarılı olamadığını yazar. Cumhurbaşkanı seçilen İnönü, Başvekil Celâl Bayar'dan Dahiliye Vekili Şükrü Kaya ile Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Aras'ın derhal istifa etmelerini istedi; Şükrü Kaya 11 Kasım 1938'de bakanlıktan ayrıldı. Bununla siyasi hayatı da sona erdi. Türkçe Vikipedi'ye göre Tevfik Rüştü Aras 1925-1938 arasında Dışişleri Bakanlığı yapmıştı; Celâl Bayar ise İnönü'nün yeniden başbakanlığa atadığı görevden Ocak 1939'da istifa ederek ayrıldı. Böylece Atatürk döneminin son kabinesindeki üç önemli isim birkaç ay içinde sahneden çekilmiş oldu.

Çevirmen ve yazar

Türkçe Vikipedi'ye göre siyasetin yanı sıra yazarlık ve çevirmenlik yaptı. Daniel Defoe'nun Robinson Crusoe'sunu (1923), Henri Béraud'nun "Şişko"sunu (1924), Charles Gide ile Charles Rist'in iktisadi düşünceler tarihini (1927) ve Albert Mathiez'in Fransız İhtilali kitabını (1950) Türkçeye çevirdi. Cumhuriyet gazetesinde makaleler yazdı; 1927-1937 arasındaki konuşma ve yazıları kitap olarak, 1935-1938 yıllarındaki söylevlerinin bir bölümü de Türkçe ve Fransızca broşür olarak yayımlandı.