İstanbul'un kurtuluşu (6 Ekim 1923): Mudanya'dan Gülnihal vapuruna, Dolmabahçe önündeki son tören ve Şükrü Naili Paşa'nı

6 Ekim 1923'te Şükrü Naili Paşa komutasındaki 3. Kolordu İstanbul'a girdi ve işgal resmen sona erdi. İtilaf Devletleri'nin son birlikleri iki gün önce, 4 Ekim'de Dolmabahçe Sarayı önündeki bir törenle Türk bayrağını selamlayarak şehirden ayrılmıştı. Türkçe Vikipedi'ye göre işgal 4 yıl 10 ay 23 gün sürdü. O günden beri her yıl 6 Ekim, İstanbul'un kurtuluş günü olarak kutlanır.

1918: Fiilî işgal

Türkçe Vikipedi'ye göre İtilaf donanmaları 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'ne dayanarak 13 Kasım 1918'de Haydarpaşa önlerine demirledi ve İstanbul'a girdi. İngilizce Wikipedia, ilk Fransız birliklerinin 12 Kasım 1918'de, İngiliz birliklerinin ertesi gün şehre girdiğini, İtalyan birliklerinin ise 7 Şubat 1919'da Galata'ya çıktığını yazar. Müttefikler Aralık 1918 başında şehrin mevcut bölümlerine göre işgal bölgeleri ve bir askerî yönetim kurdu.

İngilizce maddeye göre 1918, şehrin 1453'teki fethinden bu yana ilk kez el değiştirdiği yıldı. Madde, İzmir'in işgaliyle birlikte bu olayın Türk Millî Hareketi'nin doğuşunu hızlandırdığını yazar. Mütareke'yi imzalayan İngiliz Amiral Calthorpe, imza günü İtilaf'ın hükûmeti dağıtmak ya da "İstanbul'u işgal etmek" niyetinde olmadığını söylemişti; madde, bu sözlü güvencenin ve mütareke metninde İstanbul'un işgalinden söz edilmemesinin sonradan nasıl aşıldığını anlatır.

1920: Resmî işgal

Fiilî işgal 16 Mart 1920'de resmî işgale dönüştü. İngilizce Wikipedia'ya göre işgalin ilk aşaması 1920'de, Sevr Antlaşması'nın imzalanmasının arifesinde daha resmî bir düzene bıraktı yerini. Madde ayrıca 1920'de Osmanlı makamlarının şehrin nüfusunu 800 bin ile 1,2 milyon arasında tahmin ettiğini, yarısı ya da daha azının Müslüman olduğunu yazar; kesin olmayan rakam, sayılmamış savaş göçmenlerinden ve şehir sınırları konusundaki farklılıklardan kaynaklanıyordu.

1922: Ordular Boğazlara yürüyor

Türkçe Vikipedi'ye göre Türk ordusu İzmir'e girdikten sonra Fahrettin Paşa komutasındaki 5. Süvari Kolordusu, İtilaf denetimindeki tarafsız bölgeye doğru ilerledi. Fransız ve İtalyan birlikleri hemen geri çekildi; Çanakkale'deki İngiliz birlikleri General Harington'un emriyle savunma düzenine geçti. İngiliz Başbakanı Lloyd George, Ankara'nın İstanbul ve Boğazlar üzerindeki taleplerini reddedip birliklere savaş düzeni aldırdı; ancak Harington ateş açılmamasını emretti. Türk birlikleri İngiliz direnişiyle karşılaşmadan tarafsız bölgeye girdi. İngilizce maddeye göre Çanakkale Krizi 11 Ekim 1922'de Mudanya Mütarekesi'nin imzalanmasıyla çatışmaya dönüşmeden kapandı.

Refet Paşa ve Gülnihal vapuru

Türkçe Vikipedi'ye göre Damat Ferit Paşa İzmir'in kurtuluşundan sonra, 21 Eylül 1922'de ülkeden kaçtı. Mudanya Mütarekesi gereği Doğu Trakya'nın tesliminde Türkiye'yi temsil etmek üzere Mustafa Kemal Paşa'nın isteğiyle Refet Paşa (Bele), İstanbul komutanı olarak da Millî Müdafaa Umumi Kâtibi Selahattin Adil Paşa görevlendirildi. Refet Paşa 19 Ekim 1922'de TBMM Muhafız Grubu'ndan 100 kişilik bir kuvvetle Gülnihal vapuruyla Mudanya'dan İstanbul'a geldi; ardından Selahattin Adil Paşa 81. Alay ile şehre ulaştı. Ancak işgal bitmedi; çünkü mütarekeye göre işgal kuvvetleri ancak barış antlaşmasından sonra şehri boşaltacaktı.

Lozan'dan sonra: Boşaltma

24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması'ndan sonra İtilaf kuvvetleri 23 Ağustos 1923'ten itibaren İstanbul'dan ayrılmaya başladı. İngilizce Wikipedia'ya göre İngiliz, İtalyan ve Fransız birlikleri eşit adımlarla çekildi ve boşaltma 4 Ekim 1923'te tamamlandı. Türkçe Vikipedi, son İtilaf birliğinin o gün Dolmabahçe Sarayı önünde düzenlenen törenle Türk bayrağını selamlayarak şehri terk ettiğini yazar.

Şükrü Naili Paşa

Şehre giren kolordunun komutanı Şükrü Naili (Gökberk) Paşa, 1876'da Selanik'te doğmuştu. Türkçe Vikipedi'ye göre Balkan Savaşı'na ve Birinci Dünya Savaşı'na katıldı, Nisan 1921'de Anadolu'ya geçti ve 15. Fırka komutanı olarak Kütahya ve Sakarya muharebelerinde bulundu. Temmuz 1922'de 3. Kolordu komutanı oldu; Büyük Taarruz'dan sonra Eskişehir, Bursa ve Bandırma'yı geri aldı ve 31 Ağustos 1922'de mirlivalığa terfi etti. Madde onu Bursa, Eskişehir ve İstanbul'un kurtuluşunda ordunun başında şehre giren komutan olarak anar.