Adnan Adıvar (1882-1955): Karakol Cemiyeti'nden Ankara'ya at sırtında, ilk Sıhhiye Vekili, Meclis ikinci başkanı ve Tera

Abdülhak Adnan Adıvar, Halide Edib'in eşi olarak tanınsa da Kurtuluş Savaşı'nın Ankara'sında kendi başına önemli bir isimdi: ilk TBMM hükûmetinin Sıhhiye ve İçtimai Muavenet Vekili, sonra Meclis ikinci başkanıydı. Cumhuriyetin ilk yıllarında Mustafa Kemal'den ayrılıp ilk muhalefet partisinin kurucuları arasına katıldı ve yıllarını yurt dışında geçirdi. Bu yazı Vikipedi'nin Adnan Adıvar maddesi ile İngilizce Wikipedia'nın Adnan Adıvar maddesine dayanır.

Gelibolu, Tıbbiye ve Berlin

Vikipedi'ye göre Abdülhak Adnan 1882'de Gelibolu'da doğdu; Kadı Ahmet Bahaî Efendi ile Sabiha Hanım'ın oğluydu. İngilizce Wikipedia doğum gününü 6 Ekim 1882 olarak verir ve ailenin soy ağacında 17. yüzyıl sufisi Aziz Mahmud Hüdayi'nin bulunduğunu, dedesi Abdülaziz Efendi'nin ilk Osmanlı bilim akademisi Encümen-i Daniş'in üyesi olduğunu yazar.
Vikipedi'ye göre ilk öğrenimini Numune-i Terakki Mektebi'nde, liseyi Mülkî İdadi'de tamamladı; tıp öğrenimine 1899'da başladı ve 1905'te Tıbbiye'yi bitirdi. Ardından Berlin Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde asistanlık yaptı ve iç hastalıklarında uzmanlık diploması aldı. II. Meşrutiyet'ten sonra döndü, 1910'da Tıbbiye'de müderris muavini oldu. İngilizce Wikipedia, Jön Türklere yakın olduğu için otuz yaşında Tıp Fakültesi müdürlüğüne getirildiğini yazar.

Trablusgarp ve Dünya Savaşı

Vikipedi'ye göre Adnan Bey 1911'de Hilâl-i Ahmer Cemiyeti müfettişi ve doktor olarak Trablusgarp Savaşı'na katıldı. Birinci Dünya Savaşı boyunca Sıhhiye Umum Müdürü olarak çalıştı, tabip binbaşı rütbesiyle cephede bulundu ve Genel Karargâh Sağlık Müfettiş Yardımcılığı yaptı. Trablusgarp, Mustafa Kemal'in de Enver Bey ile birlikte gönüllü subay olarak bulunduğu cephedir.

Vikipedi'ye göre 1917'de o sırada Lübnan'da eğitimci olarak çalışan Halide Edib ile evlendi; nikâh Halide Hanım'ın babasına verdiği vekâletle Bursa'da kıyıldı. Evlilik 1955'te Adnan Bey'in ölümüne kadar sürdü ve çiftin çocuğu olmadı.

Karakol Cemiyeti ve idam kararı

Vikipedi'ye göre Abdülhak Adnan, Mondros'tan sonra işgallere karşı İstanbul'da kurulan ilk gizli direniş örgütü Karakol Cemiyeti'nin kurucularından biri oldu; Millî Türk Fırkası'nın kurucuları arasında da yer aldı ve 1919 Mebusan seçimlerinde bu partinin adayı olarak İstanbul mebusu seçildi.

Kaynağa göre İngilizler 16 Mart 1920'de İstanbul'u işgal edince Meclis-i Mebusan kapatıldı. İdam kararı çıkarılan ve padişahın 24 Mayıs 1920'de idamlarını onayladığı ilk altı kişi arasında Mustafa Kemal ile birlikte Adnan Bey ve eşi Halide Hanım da vardı. Ancak Adnan Bey eşiyle birlikte 19 Mart 1920'de at sırtında İstanbul'dan ayrılmış ve 2 Nisan 1920'de Ankara'ya ulaşmıştı; böylece 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılışında hazır bulundu.

Ankara'da vekil ve Meclis ikinci başkanı

Vikipedi'ye göre Adnan Bey, Birinci Meclis'in ilk hükûmetinde Sıhhiye ve İçtimai Muavenet Vekili oldu. Madde onu 1. Meclis döneminin ilk sağlık bakanı olarak anar ve Cumhuriyet döneminin ilk sağlık bakanının ondan sonra gelen Refik Saydam olduğunu not eder. 2 Mart 1921'de meclis ikinci başkanı seçilince vekillikten ayrıldı. Dahiliye Vekili Refet Bey cepheye gittiği dönemlerde (28 Eylül 1920'de Konya cephesi, 9 Kasım 1920'de Güney cephesi) vekâleten Dahiliye Vekilliğini yürüttü. Kaynağa göre savaş yıllarında Çocuk Esirgeme Kurumu'nun kurucuları arasında da yer aldı.

Mustafa Kemal'den ayrılış: Terakkiperver

İngilizce Wikipedia'ya göre Adnan Bey, genç cumhuriyetin yöneldiği yeni istikamete karşı çıkarak Mustafa Kemal'den ayrıldı; meclisin Mustafa Kemal'e verdiği yetkilere karşı çıktı ve onun bir diktatöre dönüşmesinden korktu. Vikipedi'ye göre görüş ayrılıkları yüzünden 9 Kasım 1924'te Halk Fırkası'ndan ayrıldı ve 17 Kasım'da kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'na katıldı. İngilizce Wikipedia, partiyi Ali Fuat Cebesoy, Kâzım Karabekir, Refet Bele ve Rauf Orbay ile birlikte kurduğunu ve partinin genel sekreteri olduğunu yazar.

İngilizce Wikipedia'ya göre parti 1925'te, Şeyh Said İsyanı'nı desteklediği gerekçesiyle kapatıldı. Vikipedi'ye göre Haziran 1925'teki kapatılıştan sonra Adnan Bey bir süre bağımsız milletvekili olarak kaldı, 30 Ocak 1926'da milletvekilliğinden çekilip Birleşik Krallık'a gitti ve on dört yıl Birleşik Krallık ile Fransa'da yaşadı.

Sürgünde bilim tarihçisi

Vikipedi'ye göre Adnan Adıvar, Paris Doğu Dilleri Okulu'nda sekiz yıl Türkçe hocalığı yaptı, Bertrand Russell'ın The Problems of Philosophy adlı eserini "Felsefe Meseleleri" adıyla çevirip yayımladı. 1939'da Paris'te "La Science chez les Turcs Ottomans" (Osmanlı Türklerinde İlim) adlı eserini çıkardı; İngilizce Wikipedia bu kitabı Osmanlı döneminde Türk bilginlerinin faaliyetlerini bir arada sunan ilk girişimlerden biri olarak niteler. Vikipedi, Adnan Adıvar'ı Cumhuriyet tarihinin ilk bilim tarihçisi olarak tanıtır.

Dönüş ve İslam Ansiklopedisi

Vikipedi'ye göre Adnan Adıvar 1939'da, Atatürk'ün ölümünden sonra yurda döndü ve Maarif Vekâleti tarafından İslam Ansiklopedisi yayın kurulu başkanlığına getirildi; Ali Kuşçu, Fârâbî, Hârizmî ve İbn Haldûn gibi maddeleri yazdı. 1944'te "Tarih Boyunca İlim ve Din" adlı eserini yayımladı. 1946 seçimlerinde bağımsız İstanbul milletvekili olarak yeniden meclise girdi, 1950'de meclisten ayrıldı. 1 Temmuz 1955'te İstanbul'da öldü.

Adnan Adıvar'ın hayatı, Kurtuluş Savaşı'nın kurucu kadrosundan birinin cumhuriyetin ilk muhalefet denemesinde Mustafa Kemal'in karşısına geçmesini ve sonra siyasetten çok bilim tarihine adanmış bir ikinci hayat kurmasını gösterir.