Mahmut Esat Bozkurt: Fribourg'daki kapitülasyon doktorasından Adliye Vekâletine, 1926 kanunları ve Lahey'deki Lotus dava

Mahmut Esat Bozkurt, 1924-1930 arasında Adliye vekili olarak 1926'da yürürlüğe giren Medeni Kanun, Ceza Kanunu, Borçlar Kanunu ve Ticaret Kanunu'nun bakanıydı. 1926 yazında Ege'de bir Fransız gemisinin bir Türk gemisine çarpmasıyla başlayan Lotus davasında Türkiye'yi Lahey'deki Uluslararası Daimî Adalet Divanı'nda kendisi savundu. 1934'te aldığı "Bozkurt" soyadı bu davadaki Türk gemisinin adıyla da bağlantılıdır. Olay tarihi olarak çarpışma günü, 2 Ağustos 1926 seçildi.

Kuşadası'ndan İsviçre'ye

1892'de o dönemde İzmir'e bağlı bir kaza olan Kuşadası'nda doğdu. Babası Kuşadası'nın ileri gelen ailelerinden Hacımahmutoğulları'ndan Hasan Bey'di; İngilizce Vikipedi'ye göre aile Yunan ayaklanması sırasında Mora'dan Kuşadası'na göçmüştü ve Hasan Bey 1900'de Kuşadası belediye başkanı oldu. Türkçe maddeye göre iki yıl İzmir İdadisi'nde okuduktan sonra II. Abdülhamid yönetimine karşı mücadeleye katılan dayısı Ubeydullah Efendi ile İstanbul'a gitti.

İstanbul Hukuk Mektebi'ni bitirdikten sonra İsviçre'ye gitti. İngilizce maddeye göre Fribourg Üniversitesi'nde "Du régime des capitulations ottomanes" (Osmanlı kapitülasyonları üzerine) adlı doktora tezini en yüksek dereceyle tamamladı; Lozan'da Türk Öğrenci Derneği'nin başkanlığını yaptı ve Cenevre'deki Türk topluluğunun önderi Şükrü Saracoğlu ile yakın çalıştı.

Kuvâ-yi Milliye ve İktisat Vekâleti

İngilizce maddeye göre Haziran 1919'da, İzmir'e Yunan çıkarmasından sonra Millî Mücadele'ye katılmak için yurda döndü; Saracoğlu ile birlikte, Anadolu'daki İtalyan işgal birliklerine cephane taşıyan bir İtalyan gemisiyle gizlice yolculuk etti, İtalyanlarca tutuklandıysa da kaçmayı başardı. Türkçe maddeye göre Ege'de Kuvâ-yi Milliye örgütünde yer aldı.

TBMM'nin I. Dönemi'ne İzmir mebusu olarak girdi; Anayasa ve Dışişleri komisyonlarında çalıştı. 12 Temmuz 1922'de Rauf Orbay'ın başkanlığındaki IV. İcra Vekilleri Heyeti'nde İktisat vekili seçildi ve 4 Ağustos 1923'e kadar görevde kaldı. II. Dönem'de yeniden İzmir milletvekili oldu ve 14 Ağustos 1923'te Fethi Bey'in (Okyar) V. İcra Vekilleri Heyeti'nde ikinci kez İktisat vekili seçildi. Türkçe maddeye göre bu dönemde Türkiye Köy Bankaları Kanunu projesi, kooperatiflere imkân tanıyan bir nizamname örneği, İzmir İktisat Kongresi'nin toplanması ve bir mesai kanunu ile ilgilendi.

Adliye Vekili: 1926 yılının kanunları

20 Nisan 1924'te kabul edilen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nu hazırlayan komisyonda bulundu. 22 Kasım 1924'te Fethi Bey hükûmetinde Adliye vekili oldu; III. ve IV. İsmet Paşa hükûmetlerinde de bu görevi sürdürdü. 5 Kasım 1925'te açılan Ankara Hukuk Mektebi'nin kuruluşunda büyük payı vardı. Türkçe Vikipedi onun bakanlığı döneminde yürürlüğe giren kanunları şöyle sıralar:

• 17 Şubat 1926: Türk Medeni Kanunu
• 1 Mart 1926: Türk Ceza Kanunu
• 19 Nisan 1926: Kabotaj Kanunu
• 22 Nisan 1926: Türk Borçlar Kanunu
• 29 Mayıs 1926: Türk Ticaret Kanunu
• 18 Haziran 1926: Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu

İngilizce maddeye göre İsviçre Medeni Kanunu'nu 1926'da Türkiye'ye getiren odur ve Türk Medeni Kanunu'nun babası olarak bilinir; kanunun onun yazdığı gerekçesi Türk devriminin felsefesini yansıtan bir metin sayılır. Aynı madde Adliye vekilliğinin 27 Eylül 1930'da sona erdiğini yazar.

Lotus davası

İngilizce Vikipedi'ye göre 2 Ağustos 1926'da Fransız vapuru Lotus açık denizde Türk vapuru Bozkurt'a çarptı ve sekiz Türk denizci öldü. Türk hükûmeti Fransız geminin nöbetçi subayını tutuklayınca Fransa, Türkiye'nin bir Fransız vatandaşını tutuklama yetkisi olmadığını öne sürerek davayı Uluslararası Daimî Adalet Divanı'na götürdü. Fransız tarafını hukuk profesörü Jules Basdevant temsil etti; Türk tezini Mahmut Esat kendisi savundu. Divan Fransa'nın tezini reddetti. Türkçe madde bu davanın, Türk hukukunun kapitülasyonlar dönemini geride bırakıp egemenlik haklarına dayanan bir düzeye ulaştığının simgesi sayıldığını yazar. Mahmut Esat davadaki savunmaları 1927'de "Lotus Davasında Türkiye-Fransa Müdafaaları" adıyla yayımladı.

Ödemiş konuşması ve son yıllar

Türkçe ve İngilizce Vikipedi, Serbest Cumhuriyet Fırkası döneminde, 18 Eylül 1930'da Ödemiş'te yaptığı bir konuşmada "öz Türk olmayanların" bu ülkedeki hakkının "hizmetçi olmak, köle olmak" olduğunu söylediğini ve bu sözlerin tartışma yarattığını aktarır. Türkçe maddeye göre eleştiriler üzerine 21 Eylül 1930'da Akşam gazetesine verdiği demeçte yabancıları kastetmediğini, Türk kültürünü benimseyip "Türk'üm" diyenlere sözü olmadığını söyledi. İngilizce madde ise bu konuşmayı onun ırkçı görüşlerinin örneği olarak verir ve Şark Islahat Raporu'nu hazırlayan kurulda bulunduğunu da yazar.

Bakanlıktan ayrıldıktan sonra Ankara'da Hukuk Mektebi'nde devletler hukuku, Siyasal Bilgiler'de anayasa hukuku profesörü olarak ders verdi; 1925'ten itibaren İnkılap Tarihi dersleri de verdi. "Atatürk İhtilali" (1940) ve "Aksak Timur'un Devlet Politikası" (1943) gibi kitaplar yazdı. 1920'den ölümüne kadar milletvekiliydi. 21 Aralık 1943'te İstanbul'da öldü; mezarı İzmir'in Selçuk ilçesinde özel bir mezarlıktadır.