Dolmabahçe'den Ankara'ya on bir gün: Atatürk'ün cenaze töreni (10-21 Kasım 1938)

Atatürk'ün 10 Kasım 1938 sabahı Dolmabahçe Sarayı'nda ölmesiyle Ankara'daki geçici kabrine konduğu 21 Kasım arasında on bir gün geçti. Bu on bir günde bir devlet, hiç yaşamadığı bir şeyi, kurucusunu toprağa vermeyi öğrendi. Ölümün kendisi, son haftaların tıbbi seyri ve saat 09.05 bu bölümde ayrı bir konuda anlatıldı. Bu konuda ölümden sonraki günleri adım adım izliyoruz: naaşın hazırlanması, katafalk, cenaze namazı tartışması, denizden ve trenle Ankara'ya yolculuk, 21 Kasım'daki uluslararası tören ve Etnografya Müzesi'ne varış.

Arka plan: kimsenin hazır olmadığı bir cenaze

İngilizce Wikipedia'daki cenaze maddesine göre Atatürk'ün sağlığı 1937'de bozulmaya başladı. 1938'de Yalova'dayken ağır hastalandı, kısa bir iyileşmeden sonra Ankara, Mersin ve Adana yolculuklarının ardından durumu yeniden kötüleşti. Mayıs ayında Ankara'ya döndüğünde İstanbul'da tedavi görmesi önerildi ve orada karaciğer sirozu tanısı kondu. Haziranda Romanya Kralı II. Carol'u ağırladı, Temmuz sonuna kadar yeni gelen Savarona yatında kaldı, sonra Dolmabahçe'de kendisi için hazırlanan odaya taşındı.

Dokuz tıp profesörünün imzaladığı ölüm belgesi, ölüm saatini 10 Kasım 1938, 09.05 olarak kaydetti. Maddeye göre ölümün hemen ardından devlet cenazesinin hazırlıkları başladı, ama naaşın son olarak nereye konacağına henüz karar verilmemişti. Ertesi gün, 11 Kasım'da, Ankara'da toplanan Meclis yeni cumhurbaşkanını seçti. Türkçe Vikipedi'ye göre İsmet İnönü, 348 milletvekilinin oy birliğiyle ikinci cumhurbaşkanı oldu.

Türkçe Vikipedi'deki Anıtkabir maddesi, ölümün ardından defin yeri konusunda basında tartışmalar başladığını yazar. Hükûmet 13 Kasım tarihli açıklamasında, bir anıt mezar yapılıncaya kadar naaşın Ankara Etnografya Müzesi'nde kalacağını duyurdu. Böylece cenaze programının iki ucu belli oldu: İstanbul'daki saray ve Ankara'daki müze.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Naaşın hazırlanması ve tahnit

Kaynaklara göre ölüm belgesini imzalayan hekimlerden Prof. Mehmet Kâmil Berk, İslami usule uygun olarak Atatürk'ün çenesini ipek bir mendille, ayak başparmaklarını bir bandajla bağladı. Defin günler sonra yapılacağı için naaşın korunması gerekiyordu. Bu iş için Ankara'daki Gülhane Askerî Tıp Akademisi'nden (GATA) patolog Prof. Lütfi Aksu getirildi ve naaşı tahnit etti. Bu işlemin ne kadar iyi yapıldığı, on beş yıl sonra, 1953'te tabut açıldığında anlaşılacaktı; o ayrıntı Etnografya Müzesi konusunda ayrıca anlatılıyor.

Naaş, ceviz ağacından yapılmış, içi çinko kaplı maun bir tabuta kondu. Kaynaklar ahşabı tam bu sözlerle, yani "ceviz ağacından çinko kaplı maun tabut" diye verir. Tahnitten sonra kız kardeşi Makbule Atadan, yüksek rütbeli devlet görevlileri, subaylar ve ileri gelenler belirli saatlerde gelip son görevlerini yaptı.

16-19 Kasım: Dolmabahçe'deki katafalk

Bayrağa sarılı tabut 16 Kasım'da sarayın büyük kabul salonunda bir katafalkın üzerine kondu. Türkçe Vikipedi, katafalkı mimar Bruno Taut'un tasarladığını yazar. Her iki yanda üçer yüksek meşale vardı; kaynaklar bu altı meşalenin Atatürk ilkelerinin altı okunu simgelediğini belirtir. Katafalkın önünde subaylardan oluşan bir şeref nöbeti bekledi.

Üç gün boyunca on binlerce kişi tabutun önünden geçti. Kalabalık o kadar büyüktü ki 17 Kasım 1938'de sarayda bir izdiham yaşandı. Türkçe Vikipedi bu izdihamda 11 kişinin öldüğünü yazar.

Türkçe maddede o günlere ait bir tanıklık da yer alır. Sonradan Türkiye'nin 7. cumhurbaşkanı olacak Kenan Evren, o günlerde törende görevli genç bir askerî öğrenciydi. Anlatımına göre katafalkın önünden geçiş bir hafta sürdü, cenazenin kaldırıldığı gün top arabasının önünde okul çelengini taşıyanlar arasındaydı. Ana caddeye açılan yolların insanla dolduğunu, kalabalığın yola taşmasını önlemek için itfaiye arabalarının halkın üzerine su sıktığını, halkın buna rağmen dağılmadığını anlatır. Karaköy'den geçerken bir binanın üçüncü katındaki bir kadının kendini top arabasının üzerine atmak üzereyken yanındakilerce geri çekildiğini de aktarır.
19 Kasım sabahı: cenaze namazı tartışması

İngilizce ve Türkçe kaynaklara göre başlangıçta dinî bir cenaze töreni öngörülmemişti. Sarayda birkaç gün kalan Makbule Atadan, naaş Ankara'ya götürülmeden önce bir camide cenaze namazı kılınması için ısrar etti. Diyanet İşleri Başkanı Rifat Börekçi, Makbule Hanım'ı namazın cami dışında da kılınabileceğine ikna etti.

Namaz 19 Kasım sabahı saat 08.10'da sarayda kılındı. Namazı İslam Tetkikleri Enstitüsü Müdürü Şerafettin Yaltkaya kıldırdı. Bu bölümde fotoğraf çekilmesine izin verilmedi. Namaza Atatürk'ün yakınları, bazı generaller, din görevlileri, saray görevlileri ve on beş yıl boyunca Atatürk'ün yanında görev yapan Hafız Binbaşı Yaşar Okur katıldı.
19-20 Kasım: Denizden İzmit'e, trenle Ankara'ya

Namazdan sonra tabut saraydan çıkarıldı, atlı bir top arabasına kondu ve cenaze alayıyla Gülhane Parkı'na götürüldü. İngilizce maddeye göre Sarayburnu'nda bir torpido botu tabutu açıkta bekleyen Yavuz zırhlısına taşıdı. Türk donanmasının gemileri ve yabancı gemiler Yavuz'a Büyükada açıklarına kadar eşlik etti. Yavuz naaşı İzmit'e götürdü, İzmit'te tabut bir cenaze trenine aktarıldı.

Ankara Garı'nda treni Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Meclis Başkanı Abdülhalik Renda, Başbakan Celal Bayar, bakanlar, Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak, üst rütbeli subaylar ve milletvekilleri karşıladı. Tabut bir top arabasıyla Ulus'taki Meclis binasına götürüldü ve binanın önüne kurulan katafalka kondu. Binlerce Ankaralı da burada tabutun önünden geçerek saygısını sundu.
21 Kasım: Ulus'tan Namazgâh Tepesi'ne

21 Kasım'da çok daha büyük bir tören düzenlendi. İngilizce maddeye göre törene on yedi ülkeden üst düzey temsilciler katıldı, Milletler Cemiyeti de bir heyetle temsil edildi. Bayrağa sarılı tabut atlı top arabasıyla Etnografya Müzesi'ne götürüldü. Alaya yabancı ülkelerden dokuz silahlı birlik de eşlik etti; aralarında İngiliz, İran ve Yugoslav şeref kıtaları vardı.

Maddedeki listede ülkelerin bazılarının temsilcisi adıyla verilir: Afganistan'dan Amanullah Han, Fransa'dan Albert Sarraut, Almanya'dan Konstantin von Neurath, Yunanistan'dan Ioannis Metaksas, İtalya'dan Pompeo Aloisi, Sovyetler Birliği'nden Vladimir Potemkin, Birleşik Krallık'tan Amiral Dudley Pound ve Mareşal William Birdwood, Yugoslavya'dan General Milan Nediç.
Tabut müzede beyaz mermerden bir lahdin içine kondu. Türkçe Vikipedi'ye göre aynı akşam Cumhurbaşkanı İsmet İnönü Atatürk için bir radyo konuşması yaptı. Naaş, Anıtkabir tamamlanana kadar, on beş yıl boyunca burada kalacaktı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Kişiler: on bir günün adları

• Makbule Atadan: Kız kardeşi. Sarayda kaldı, dinî tören için ısrar etti; 1953'teki nakilde de hazır bulundu.
• Prof. Mehmet Kâmil Berk: Ölüm belgesini imzalayan hekimlerden; naaşı ilk hazırlayan kişi.
• Prof. Lütfi Aksu: GATA'dan getirilen patolog; tahniti yaptı.
• Rifat Börekçi: Diyanet İşleri Başkanı; namazın cami dışında kılınabileceğini söyledi.
• Şerafettin Yaltkaya: İslam Tetkikleri Enstitüsü Müdürü; cenaze namazını kıldırdı.
• Hafız Binbaşı Yaşar Okur: On beş yıl Atatürk'ün yanında görev yapan hafız; namazda bulundu.
• Bruno Taut: Türkçe kaynağa göre Dolmabahçe'deki katafalkın tasarımcısı.
• İsmet İnönü: 11 Kasım'da cumhurbaşkanı seçildi, treni Ankara'da karşıladı, 21 Kasım akşamı radyodan konuştu.

Rakamlarla

• Ölüm belgesindeki imza: 9 profesör.
• İnönü'nün seçildiği oy: 348 milletvekili, oy birliği.
• Dolmabahçe'deki katafalkta kalış: 16-19 Kasım, 3 gün; her yanda 3, toplam 6 meşale.
• 17 Kasım izdihamı: Türkçe Vikipedi'ye göre 11 ölü.
• Cenaze namazı saati: 08.10.
• Ankara törenine eşlik eden yabancı silahlı birlik: 9.
• Etnografya Müzesi'nde kalış: 21 Kasım 1938 - 10 Kasım 1953, yaklaşık 15 yıl.

Sonuç ve bugünkü anlamı

Cenaze programı, ölümden önce hazırlanmış bir plana göre değil, günler içinde verilen kararlarla oluştu. Defin yeri 13 Kasım'da geçici olarak belirlendi, dinî tören bir aile isteği ve Diyanet'in görüşüyle programa girdi, cenaze bir savaş gemisi ve trenle başkente taşındı. Bu yolculuk, devletin bir kişinin değil kurumların devamı olduğunu da gösterdi; yeni cumhurbaşkanı ölümden bir gün sonra seçilmişti ve treni o karşıladı.

Bugün Dolmabahçe'deki oda, Ankara Garı ve Etnografya Müzesi'nin iç avlusu bu yolculuğun durakları olarak bilinir. Cenazenin Ankara'daki son durağı olan müze binası ve 1953'te tabutun açılışı bu bölümde ayrı konuda anlatılıyor. Görsellerden ilki Kasım 1938'deki cenaze alayını, ikincisi cenazede ağlayan halkı gösterir.