#1Mustafa Kemal'in yayımlanmış ilk kitabı bir anı ya da hatırat değil, bir subayın başka bir subaya verdiği uzun bir cevaptır. "Zabit ve Kumandan ile Hasbihal", yani "Subay ve Komutan ile Sohbet", çocukluk arkadaşı Nuri Conker'in "Zabit ve Kumandan" adlı kitabını okuduktan sonra kaleme alındı. Bu notta kitabın ne zaman, nerede ve neden yazıldığını, içeriğini ve baskı serüvenini topladık.
Nerede ve ne zaman yazıldı?
Türkçe Vikipedi'ye göre eser, Mustafa Kemal'in 1914 yılında kurmay yarbay rütbesiyle Sofya askerî ataşesi olarak bulunduğu sırada yazıldı. Balkan Savaşları yeni bitmişti; Osmanlı ordusu Trablusgarp'ta ve Balkanlar'da ağır yenilgiler almıştı. Sofya'da görev yapan genç kurmay subay, bu yenilgilerin nedenlerini düşünürken arkadaşının kitabını okudu ve ona kendi görüşleriyle karşılık verdi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Nuri Conker kimdi?
Mehmet Nuri Conker 29 Eylül 1882'de Selanik'te doğdu. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal ile Selanik'te mahalle arkadaşıydılar; Askerî Rüştiye'de, Manastır İdadisi'nde, Harbiye'de ve Harp Akademisi'nde birlikte okudular. Trablusgarp'ta, Çanakkale'de, Muş cephesinde ve Kurtuluş Savaşı'nda birlikte görev yaptılar. Conker soyadını ona Atatürk verdi; Conkbayırı'ndaki başarılarına atıf olarak. Nuri Conker 1925-1927 arasında Kütahya, sonra Gaziantep milletvekili oldu ve 11 Ocak 1937'de Ankara'da kalp krizinden öldü.
Kaynaklar onu, Latife Hanım dışında Atatürk'e adıyla ("Kemal") ve "sen" diye hitap edebilen tek kişi olarak anar. Ölüm haberini aldığında Atatürk'ün "Ah Nuri, bizi nasıl bırakıp gidersin" diyerek ağladığı aktarılır.
Kitapta neler var?
Türkçe Vikipedi'deki özet, iki kitabın birbirini bütünleyen metinler olduğunu belirtir. Her ikisi de ordunun yenilgilerinin asıl nedenini ve çözümünü komuta kademelerinde arar. Mustafa Kemal kitabın ilk bölümünde Trablusgarp ve Balkan Savaşları'ndan yenilgiyle çıkan ordudaki aksaklıkları, bunları nasıl fark ettiğini ve üstlerine önerdiği çözüm yollarını anlatır.
İlerleyen bölümlerde bir subayın taşıması gereken nitelikleri işler: özveri, ölümü göze alma, emri altındakileri yönetebilme, taarruz ruhu ve inisiyatif. Bu konularda Nuri Conker'e yakın düşüncelerini örneklerle anlatır. Kitapta ayrıca Türk kadınının toplumdaki yeri ve ulusun gelişmesini engelleyen koşullar üzerine görüşler de bulunur. Son bölümde, Kuzey Afrika'da birlikte savaştığı arkadaşlarını anar ve onları "yüksek askerlik niteliklerine" sahip insanlar olarak tanımlar.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Sofya'daki sosyal hayatla bağlantısı
Türkçe Vikipedi'nin Atatürk maddesi, kitabın Sofya'daki ilişkileri üzerinde de etkisi olduğunu aktarır: Mustafa Kemal, burada yazdığı ve 1918'de yayımlanan ilk kitabı sayesinde Bulgaristan Harbiye Nazırı Stiliyan Kovaçev ve kızı Dimitrina ile tanışmıştır. Aynı maddeye göre ataşenin en önemli bilgi toplama yollarından biri sosyal etkinliklerdi; Bulgar subayları, politikacılar ve toplumun önde gelenleriyle görüşmek görevin bir parçasıydı.
Basım ve sonrası
Kitap tamamlandığında Birinci Dünya Savaşı başladı ve basım ertelendi. Mustafa Kemal ve Nuri Bey Çanakkale'de birlikte savaştılar. Kitap ancak savaş bittikten sonra, Mustafa Kemal'in döndüğü İstanbul'da 1918 sonunda yayımlandı. Basımından altı ay kadar sonra yazarı Anadolu'ya geçti ve İstanbul ile ilişiğini kesti. Kitap bir süre sonra Damat Ferit Paşa hükümetinin kararıyla toplatıldı.
Eser uzun süre yeniden basılmadı. 1956'da Hasan Âli Yücel'in girişimiyle İş Bankası Kültür Yayınları'nın ilk kitabı olarak yayımlandı. 2006'da ise metin sadeleştirildi ve Atatürk'ün metniyle Conker'in metni karşılıklı sayfalara konarak birlikte basıldı. Böylece iki arkadaşın "sohbeti" ilk kez yan yana okunabilir oldu.
Kitap, Mustafa Kemal'in Çanakkale'den ve Kurtuluş Savaşı'ndan önceki askerî düşüncesini gösteren ilk yayımlanmış metindir. Komutanın sorumluluğu, inisiyatif ve eğitim üzerindeki vurgu, sonraki yıllarda verdiği emirlerde ve yazdıklarında da sık sık karşımıza çıkar.
Nerede ve ne zaman yazıldı?
Türkçe Vikipedi'ye göre eser, Mustafa Kemal'in 1914 yılında kurmay yarbay rütbesiyle Sofya askerî ataşesi olarak bulunduğu sırada yazıldı. Balkan Savaşları yeni bitmişti; Osmanlı ordusu Trablusgarp'ta ve Balkanlar'da ağır yenilgiler almıştı. Sofya'da görev yapan genç kurmay subay, bu yenilgilerin nedenlerini düşünürken arkadaşının kitabını okudu ve ona kendi görüşleriyle karşılık verdi.
Tarih notu
Kitabın kısa kronolojisi:
- 1914: Sofya'da, kurmay yarbay ve askerî ataşe iken yazılır.
- Ağustos 1914 sonrası: Birinci Dünya Savaşı'nın başlaması nedeniyle basım ertelenir.
- 1918 sonu: Savaştan sonra dönülen İstanbul'da yayımlanır.
- 1919: Mustafa Kemal, kitabın basımından altı ay kadar sonra Anadolu'ya geçer.
- Sonraki dönem: Kitap, Damat Ferit Paşa hükümetinin kararıyla toplatılır.
- 1956: Hasan Âli Yücel'in girişimiyle İş Bankası Kültür Yayınları'nın ilk kitabı olarak yeniden basılır.
- 2006: Sadeleştirilmiş metinle, Atatürk ve Conker'in metinleri karşılıklı sayfalarda olacak şekilde yeniden yayımlanır.
- 1914: Sofya'da, kurmay yarbay ve askerî ataşe iken yazılır.
- Ağustos 1914 sonrası: Birinci Dünya Savaşı'nın başlaması nedeniyle basım ertelenir.
- 1918 sonu: Savaştan sonra dönülen İstanbul'da yayımlanır.
- 1919: Mustafa Kemal, kitabın basımından altı ay kadar sonra Anadolu'ya geçer.
- Sonraki dönem: Kitap, Damat Ferit Paşa hükümetinin kararıyla toplatılır.
- 1956: Hasan Âli Yücel'in girişimiyle İş Bankası Kültür Yayınları'nın ilk kitabı olarak yeniden basılır.
- 2006: Sadeleştirilmiş metinle, Atatürk ve Conker'in metinleri karşılıklı sayfalarda olacak şekilde yeniden yayımlanır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Nuri Conker kimdi?
Mehmet Nuri Conker 29 Eylül 1882'de Selanik'te doğdu. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal ile Selanik'te mahalle arkadaşıydılar; Askerî Rüştiye'de, Manastır İdadisi'nde, Harbiye'de ve Harp Akademisi'nde birlikte okudular. Trablusgarp'ta, Çanakkale'de, Muş cephesinde ve Kurtuluş Savaşı'nda birlikte görev yaptılar. Conker soyadını ona Atatürk verdi; Conkbayırı'ndaki başarılarına atıf olarak. Nuri Conker 1925-1927 arasında Kütahya, sonra Gaziantep milletvekili oldu ve 11 Ocak 1937'de Ankara'da kalp krizinden öldü.
Kaynaklar onu, Latife Hanım dışında Atatürk'e adıyla ("Kemal") ve "sen" diye hitap edebilen tek kişi olarak anar. Ölüm haberini aldığında Atatürk'ün "Ah Nuri, bizi nasıl bırakıp gidersin" diyerek ağladığı aktarılır.
Kitapta neler var?
Türkçe Vikipedi'deki özet, iki kitabın birbirini bütünleyen metinler olduğunu belirtir. Her ikisi de ordunun yenilgilerinin asıl nedenini ve çözümünü komuta kademelerinde arar. Mustafa Kemal kitabın ilk bölümünde Trablusgarp ve Balkan Savaşları'ndan yenilgiyle çıkan ordudaki aksaklıkları, bunları nasıl fark ettiğini ve üstlerine önerdiği çözüm yollarını anlatır.
İlerleyen bölümlerde bir subayın taşıması gereken nitelikleri işler: özveri, ölümü göze alma, emri altındakileri yönetebilme, taarruz ruhu ve inisiyatif. Bu konularda Nuri Conker'e yakın düşüncelerini örneklerle anlatır. Kitapta ayrıca Türk kadınının toplumdaki yeri ve ulusun gelişmesini engelleyen koşullar üzerine görüşler de bulunur. Son bölümde, Kuzey Afrika'da birlikte savaştığı arkadaşlarını anar ve onları "yüksek askerlik niteliklerine" sahip insanlar olarak tanımlar.
Dikkat: yanlış bilinen
Kitabın yazılış tarihi için kaynaklar "1914" der; ancak Mustafa Kemal'in Sofya'ya ne zaman vardığı ve kitabın bu görev süresinin hangi aylarında yazıldığı konusunda ayrıntılı bir tarih verilmez. Yayın tarihi de "1918" ve "1918 sonu" olarak geçer; kitabın toplatılma tarihi ise kaynakta yalnızca "bir süre sonra" ve "Damat Ferit Paşa hükümetinin kararı" olarak belirtilir. Bu yüzden toplatma için kesin bir gün vermekten kaçındık. Nuri Conker'in kitabının adı da kaynaklarda bazen "Zabit ve Kumandan", bazen "Zabit ve Komutan" olarak yazılır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Sofya'daki sosyal hayatla bağlantısı
Türkçe Vikipedi'nin Atatürk maddesi, kitabın Sofya'daki ilişkileri üzerinde de etkisi olduğunu aktarır: Mustafa Kemal, burada yazdığı ve 1918'de yayımlanan ilk kitabı sayesinde Bulgaristan Harbiye Nazırı Stiliyan Kovaçev ve kızı Dimitrina ile tanışmıştır. Aynı maddeye göre ataşenin en önemli bilgi toplama yollarından biri sosyal etkinliklerdi; Bulgar subayları, politikacılar ve toplumun önde gelenleriyle görüşmek görevin bir parçasıydı.
Basım ve sonrası
Kitap tamamlandığında Birinci Dünya Savaşı başladı ve basım ertelendi. Mustafa Kemal ve Nuri Bey Çanakkale'de birlikte savaştılar. Kitap ancak savaş bittikten sonra, Mustafa Kemal'in döndüğü İstanbul'da 1918 sonunda yayımlandı. Basımından altı ay kadar sonra yazarı Anadolu'ya geçti ve İstanbul ile ilişiğini kesti. Kitap bir süre sonra Damat Ferit Paşa hükümetinin kararıyla toplatıldı.
Eser uzun süre yeniden basılmadı. 1956'da Hasan Âli Yücel'in girişimiyle İş Bankası Kültür Yayınları'nın ilk kitabı olarak yayımlandı. 2006'da ise metin sadeleştirildi ve Atatürk'ün metniyle Conker'in metni karşılıklı sayfalara konarak birlikte basıldı. Böylece iki arkadaşın "sohbeti" ilk kez yan yana okunabilir oldu.
Ek bilgi
Neden önemli?Görsellerden ilki kurmay yarbay Mustafa Kemal'i 1914'te Sofya'da arkadaşlarıyla, ikincisi Nuri Conker ile 1931'de İstanbul'da gösterir. "Hasbihal" sözcüğü, dertleşme ve samimi sohbet anlamına gelir; kitabın adı da bu yüzden bir cevap mektubu havası taşır.
Kitap, Mustafa Kemal'in Çanakkale'den ve Kurtuluş Savaşı'ndan önceki askerî düşüncesini gösteren ilk yayımlanmış metindir. Komutanın sorumluluğu, inisiyatif ve eğitim üzerindeki vurgu, sonraki yıllarda verdiği emirlerde ve yazdıklarında da sık sık karşımıza çıkar.
Kaynaklar
- Vikipedi, Zabit ve Kumandan ile Hasbihal maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Nuri Conker maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)