Rauf Orbay: Hamidiye Kahramanı, Mondros'un imzacısı, Amasya Genelgesi'nin ortağı ve Atatürk'le yolları ayrılan başvekil

Hüseyin Rauf Bey'in adı Türk tarihinin birbirine zıt sayfalarında yan yana geçer. 1918'de Osmanlı Devleti adına Mondros Mütarekesi'ni imzalayan Bahriye Nazırı oydu. Sekiz ay sonra Amasya Genelgesi'ni Mustafa Kemal ile birlikte imzaladı. 12 Temmuz 1922'de Ankara hükûmetinin başına geçti ve Büyük Taarruz'u, Lozan görüşmelerini bu görevde karşıladı. Ama 1926'da İzmir suikastı davasında gıyabında on yıl kalebentliğe mahkûm edildi ve ancak 1935'te yurda döndü.

Cibali'de doğan bir amiral oğlu

Türkçe Vikipedi'ye göre Rauf, 27 Temmuz 1881'de İstanbul'un Cibali semtinde doğdu. Babası Abhaz kökenli Bahriye Birinci Feriki ve Meclis-i Âyan üyesi Mehmet Muzaffer Paşa, annesi Hayriye Rüveyde Hanım'dı. Babasının görevi nedeniyle orta öğrenimini Trablus Askerî Rüşdiyesi'nde yaptı. 29 Mart 1899'da Heybeliada Bahriye Okulu'nu bitirip donanmaya katıldı. 1904'te Mesudiye zırhlısına atandı; 1905-1911 arasında gemi satın alma ve tersaneleri inceleme görevleriyle ABD, İngiltere ve Almanya'da bulundu.

Türkçe maddeye göre 31 Mart Ayaklanması üzerine İstanbul'a gelen Hareket Ordusu'nun harekâtına katıldı ve bu sırada Mustafa Kemal ve İsmet Bey ile tanıştı.

Hamidiye'nin yedi buçuk ayı

25 Mayıs 1909'da Hamidiye kruvazörünün komutanlığına atandı. I. Balkan Savaşı'nda Yunan donanması Çanakkale'yi abluka altına almıştı. Türkçe maddeye göre Rauf Bey'in komutasındaki Hamidiye ablukadan kaçıp Akdeniz'e açıldı. 7 ay 24 gün süren harekât bütün Akdeniz'i, zaman zaman Kızıldeniz'i kapsadı; Hamidiye düşman savaş ve ticaret gemilerini batırdı. İngilizce madde de Hamidiye'nin yaklaşık sekiz ay boyunca Balkan İttifakı'nın ticaret gemilerini Akdeniz ve Kızıldeniz'de taciz edip batırdığını yazar. Rauf Bey kamuoyunda "Hamidiye Kahramanı" olarak tanındı; devlet adına bir madalya çıkardı. 2 Temmuz 1913'te, daha dönüş yolundayken binbaşılığa terfi etti.

Birinci Dünya Savaşı ve Mondros

Birinci Dünya Savaşı'nda İran ve Irak'ta Teşkilât-ı Mahsusa görevlisi olarak bulundu; Kerkük'te yarbaylığa terfi etti ve Deniz Kuvvetleri Kurmay Başkanı olarak İstanbul'a döndü. 1917'de Bahriye Nazırı Cemal Paşa ile birlikte Alman İmparatoru II. Wilhelm'i ziyaret etti. Brest-Litovsk Barış Konferansı'nda Osmanlı'yı deniz kuvvetleri delegesi olarak temsil etti.

Savaş kaybedilip İttihat ve Terakki hükûmeti çekilince Ahmet İzzet Paşa kabinesinde Bahriye Nazırı oldu. Bu sıfatla Osmanlı Devleti'nin savaştan çekilişini belgeleyen Mondros Mütarekesi'ni hükûmet adına imzaladı. İngilizce madde onun mütarekeyi imzalayan heyete başkanlık ettiğini yazar. Bahriye Nazırlığı son askerî görevi oldu.

Amasya, Erzurum, Sivas

Kabine çekilince Anadolu'ya geçti. Türkçe maddeye göre 8 Haziran 1919'da Ankara'ya ulaştı; ardından Ali Fuat Paşa ile birlikte Amasya'ya giderek Mustafa Kemal'e katıldı ve 22 Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi'ni birlikte imzaladılar. İngilizce madde, İstanbul'dan ayrıldıktan sonra yaptığı ilk işlerden birinin Marmara kıyısında Çerkes milisleri örgütlemek olduğunu da ekler.

Erzurum Kongresi'nde Heyet-i Temsiliye'nin başkan vekiliydi. Sivas Kongresi başlamadan önce kongrenin başkan yardımcılığına getirildi. Ardından Heyet-i Temsiliye adına son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na katılmak üzere Hüsrev Gerede ile İstanbul'a gitti; mecliste Felah-ı Vatan grubunun kurulmasına önderlik etti.

Malta'dan başvekilliğe

16 Mart 1920'de İngiliz kuvvetleri meclisi basınca tutuklandı ve 22 Mart 1920'de Malta'ya sürgüne gönderildi. Malta'da 20 ay tutuklu kaldıktan sonra İnebolu'da İngiliz Binbaşı Rawlinson ile değiştirildi. 15 Kasım 1921'de Ankara'ya geldi ve Sivas mebusu olarak Meclis'e katıldı. 21 Kasım 1921'den 14 Ocak 1922'ye kadar Nafia Vekili ve Meclis ikinci başkanı oldu.

Türkçe maddeye göre Büyük Taarruz öncesinde Fevzi Paşa'nın yoğun çalışmaları nedeniyle İcra Vekilleri Heyeti başkanlığına getirildi. 12 Temmuz 1922'den 1923 Ağustos'una kadar bu görevde kaldı; Mustafa Kemal Paşa ve Fevzi Paşa'dan sonra üçüncü başvekildir. Lozan Konferansı sırasında İsmet Paşa'nın Millî Savunma ve Dışişleri vekâletleri de ondaydı.

Muhalefet ve İzmir davası

İkinci dönemde İstanbul mebusu olan Rauf Bey, Halk Fırkası'ndan bağımsız bir çizgi izledi ve 1924'te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı. Parti 3 Haziran 1925'te kapatıldı. Türkçe maddeye göre parti yöneticileri 1926'daki İzmir suikastı girişimiyle ilgili görülerek yargılandı. Rauf Bey o sırada tedavi için Viyana'daydı. Mahkeme onu on yıl kalebentliğe, medeni haklardan mahrumiyete ve mallarının haczine mahkûm etti.

Rauf Bey suçlamaları kabul etmedi ve temyiz imkânı olmadığı için yurda dönmedi. Bu yıllarda İngiltere, Hindistan, Çin ve Mısır'da bulundu. 1933'te çıkan af kanunundan yararlanmayı, Türkçe maddenin aktardığına göre, "...benim asla ve hiçbir suretle en ufak bir cürümle dahi suçlu olmadığım için, ilan edilen aftan katiller ve şakiler gibi faydalanmayı düşünmem mümkün değildir" diyerek reddetti.

Dönüş ve aklanma

Eniştesinin 1935'te ölmesi üzerine ailesinin ısrarıyla yurda döndü. 1939'da TBMM'nin altıncı döneminde Kastamonu mebusu seçildi ama CHP'ye katılmadı; İngilizce madde onun bağımsız mebus olduğunu yazar. 12 Aralık 1940'ta eski mahkûmiyetinin haksızlığının tescili için Millî Müdafaa Vekâleti aleyhine dava açtı; Askerî Temyiz Mahkemesi 23 Temmuz 1941 tarihli kararıyla bunu tescil etti.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Londra Büyükelçisi oldu ve bu nedenle 16 Mart 1942'de mebusluktan istifa etti. 1944'te kendi isteğiyle büyükelçilikten ayrıldı ve bir daha devlet görevi kabul etmedi. 1949 ara seçimlerine İstanbul'dan bağımsız aday olarak girdi ama kazanamadı. 16 Temmuz 1964'te İstanbul'da kalp krizinden öldü; mezarı Erenköy'deki Sahrayıcedid Mezarlığı'ndadır.

Hatıraları önce Feridun Kandemir tarafından Yakın Tarihimiz dergisinde yayımlandı; 1965'te Kandemir'in "Hâtıraları ve Söyleyemedikleri ile Rauf Orbay" kitabı çıktı. Hatıralar 1993'te "Cehennem Değirmeni - Siyasî Hatıralarım" adıyla iki cilt, 2003'te "Siyasî Hatıralar" adıyla tek cilt olarak yeniden basıldı.