Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası: 17 Kasım 1924'te kurulan ilk muhalefet partisi ve 1925'teki kapatılışı

Cumhuriyetin ilk yılında Mecliste tek bir parti vardı. Bir yıl dolmadan, Kurtuluş Savaşı'nı başlatan komutanların büyük bölümü bu partiden ayrılıp yeni bir parti kurdu. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) yedi ay yaşadı. Bu konuda partinin kuruluşunu, programını, kadrosunu ve kapatılmasını kaynakların verdiği tarihlerle ele alıyoruz.

Kurucular

Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre TCF, 17 Kasım 1924'te İçişleri Bakanlığına verilen bir dilekçeyle resmen kuruldu. Öncüleri Kâzım Karabekir, Rauf (Orbay) Bey, Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, Refet (Bele) Paşa ve Adnan (Adıvar) Bey'di. Karabekir genel başkan oldu; Adıvar ve Orbay başkan yardımcılarıydı. Türkçe Vikipedi dikkat çekici bir ayrıntıya işaret eder: Amasya Genelgesi ile Kurtuluş Savaşı'nı başlatan beş kişilik komutan kadrosunun Mustafa Kemal dışındaki bütün üyeleri, yani Karabekir, Rauf Bey, Refet Paşa ve Ali Fuat Paşa, yeni partinin kurucuları arasındaydı.

Ayrılığın kökleri daha eskiye gider. Karabekir, anılarında yolların ayrılmasını Nisan 1923 seçimlerinin hazırlığına bağlar; aday listelerinin "emre uyan bir meclis" oluşturacağını düşündüğü için seçim komitesinden ayrıldığını yazar. Rauf Bey de Cumhuriyetin ilanından bir gün sonra İstanbul basınına verdiği demeçte ilanın yöntemini eleştirmişti. Ali Fuat Paşa'ya göre Eylül 1924'teki toplantıda partiyi kuracak olanlar, devrimlerin bütün ülkeye mal edilmesi ve Cumhuriyetin bir kişi ya da zümrenin aracı olmasının önlenmesi konusunda anlaştı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Program

Partiyi ayrıntılı inceleyen tarihçi Erik-Jan Zürcher, programı "belirgin bir Batı Avrupa çeşnisi taşıyan bir liberalizm programı" olarak tanımlar. Programın ikinci maddesi partinin esasını "hürriyetperverlik (liberalizm) ve halkın hakimiyeti" olarak koyar. Mebus seçiminde tek dereceli seçim (madde 8), devletin görevlerinin en aza indirilmesi (madde 9), hâkimlerin değiştirilemezliğinin güvenceye alınması (madde 10), cumhurbaşkanının meclis üyeliğinden ayrılması (madde 12) ve bütçeden maaş alan memurların partilere üye olamaması (madde 13) programın öne çıkan maddeleridir. İdari yerinden yönetim (madde 14), serbest ticaret ve ihracatın önemi (madde 30-32) de programda yer alır. Tevhid-i Tedrisat ilkesi savunulur (madde 49).

Tartışmaların odağındaki madde altıncı maddedir: "Fırka, efkâr ve itikadat-ı diniyyeye hürmetkardır", yani parti dinî düşünce ve inançlara saygılıdır. Mustafa Kemal Nutuk'ta bu ilkeyi sert bir dille eleştirdi ve onu yüzyıllar boyunca halkı kandırmak için kullanılan bir "bayrak" olarak niteledi.

Kadro ve basın

Türkçe Vikipedi'ye göre partiye katılan milletvekili sayısı Tarık Zafer Tunaya'ya göre 28, Mete Tunçay'a göre 29'dur. Kuruluştan hemen sonra 6-7 milletvekili daha Halk Fırkası'ndan istifa etti, ancak eldeki belgelere göre TCF'ye girmeden bağımsız kaldı. Kurucuların tümü eski İttihat ve Terakki üyeleriydi; bu yüzden parti "İttihatçılıkla" suçlandı, liderler bu iddiayı reddetti.

İstanbul basınının büyük bölümü TCF'yi destekledi: Vatan, Tevhid-i Efkâr, Son Telgraf ve İstiklal bunların başındaydı. Halk Fırkası'nı Hakimiyet-i Milliye, Cumhuriyet ve Akşam destekliyordu. Aralık 1924 ara seçimlerine TCF katılamadı; yalnız Bursa ve Kırkkilise'de (Kırklareli) TCF destekli bağımsızlar kazandı. Hükûmet Bursa'da kazanan Ferik Nurettin Paşa'nın mazbatasını iptal etti, ancak ikinci seçimi de Nurettin Paşa kazandı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Kapatılış

Şubat 1925'te başlayan Şeyh Said isyanından sonra TCF'nin isyan bölgesinde dinî propaganda yaptığı ileri sürüldü. Fethi Bey hükûmeti istifa etti, İsmet Paşa 3 Mart'ta yeniden hükûmeti kurdu ve 4 Mart'ta Takrir-i Sükûn Kanunu kabul edildi. Bu yasaya dayanarak Tevhid-i Efkâr, Son Telgraf, İstiklal, Sebilürreşad, Aydınlık ve Orak Çekiç gibi yayınlar kapatıldı. Parti, programındaki altıncı madde gerekçe gösterilerek isyandan sorumlu tutuldu ve Haziran 1925'te kapatıldı.