Atatürk vasiyetini, ölümünden iki aydan biraz fazla önce, 5 Eylül 1938'de İstanbul'da yazdı. Vasiyetname kısa bir metindir, ama etkileri seksen yılı aştı: kız kardeşinin hayatını, manevi çocuklarının geçimini, iki bilim kurumunun bütçesini ve bir bankanın hisselerinin hukuki serüvenini belirledi. Bu konuda vasiyetin içeriğini, yazıldığı koşulları ve sonrasını kaynaklarda geçtiği kadarıyla anlatıyoruz. Vasiyetnamenin tam metnini kaynaklarımız vermediği için onu cümle cümle aktarmıyor, yalnızca kaynakların özetlediği hükümleri sıralıyoruz.
Arka plan: Dolmabahçe, Eylül 1938
Türkçe Vikipedi'deki ölüm ve cenaze maddesine göre Atatürk26 Mayıs 1938'de son kez Ankara'dan ayrılıp İstanbul'a geçti. 1 Haziran'da Savarona yatına yerleşti ve 25 Temmuz'a kadar orada kaldı; yaz sıcakları yüzünden yeniden Dolmabahçe Sarayı'na döndü. Vasiyet, bu saray günlerinde, hastalığın ağırlaştığı haftalarda yazıldı.
Aynı madde vasiyetin ertesi gününü de anlatır: 6 Eylül 1938'de Fransız hekim Noël Fiessinger üçüncü kez İstanbul'a geldi; Atatürk'ün karnında biriken su artmıştı ve o gün karnından altı litre su alındı. 18 Eylül'de Başbakan Celal Bayar sarayda dört yıllık ekonomik planın dosyasını sundu.
Dikkat: yanlış bilinen
Karından alınan su miktarı için Türkçe madde iki sayı verir: alınan miktarın altı litre olduğunu, ama Atatürk'ü rahatlatmak için kendisine on iki litre alındığının söylendiğini yazar. Yani on iki litre, gerçek miktar değil, hastaya söylenen sayıdır.
Vasiyetin hükümleri
İngilizce Wikipedia'nın Atatürk'ün kişisel hayatına ayrılan maddesine göre Atatürk 5 Eylül 1938 tarihli vasiyetinde bütün mallarını Cumhuriyet Halk Partisi'ne bıraktı, ancak bunu şartlara bağladı. Fonlarının yıllık gelirinden:
kız kardeşi Makbule'ye ve manevi çocuklarına bakılacak,
kalan kısım Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu'na verilecekti.
Türkçe Vikipedi'deki cenaze maddesi de aynı çerçeveyi verir: mal varlığı belirli şartlarla, genel başkanı olduğu CHP'ye bırakılmış; kız kardeşine, manevi çocuklarına ve İnönü'nün çocuklarına para yardımı yapılması, Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu'na da belirli miktarlarda yardım yapılması istenmiştir.
Dikkat: yanlış bilinen
Malların kime bırakıldığı konusunda Türkçe Vikipedi'nin iki maddesi farklı ifade kullanır. Cenaze maddesi ve İngilizce madde, malların CHP'ye bırakıldığını ve gelirin şartlara bağlandığını yazar. Atatürk maddesi ise "mal varlığını Türk Tarih Kurumuna ve Türk Dil Kurumuna bıraktı" der. İş Bankası maddesindeki ayrıntı ikisini birleştirir: hisselerin mülkiyeti CHP'nindir, temettü geliri TDK ile TTK'ya bırakılmıştır. Doğru özet, mülkiyetin partide, gelirin büyük kısmının iki kurumda olmasıdır.
Atatürk çalışma masasının başındaGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Makbule Hanım: 1000 lira ve Camlı Köşk
Türkçe Vikipedi'deki Makbule Atadan maddesine göre Atatürk, kız kardeşine "yaşamını onurlu olarak sürdürmek" şartıyla İş Bankası'ndaki payının gelirlerinden ayda 1000 lira ödenmesini ve hayatta olduğu sürece Çankaya'daki Camlı Köşk'te oturabileceğini vasiyet etti. Atatürk maddesi de Makbule Atadan'ın Çankaya'da oturmasını vasiyet ettiğini yazar.
Vasiyetin dışında kalan mallar ayrı bir mesele oldu. Makbule Atadan maddesine göre Atatürk'e sağlığında sembolik olarak hediye edilmiş bazı arazi, köşk ve evler vardı; Atatürk bunları İstanbul'da vasiyetini yazarken vasiyet dışında bırakmış, Ankara'ya döner dönmez bağışlamayı düşünmüştü. Ama durumu ağırlaşınca Ankara'ya dönemedi. Yasal mirasçısı olan Makbule Hanım bu taşınmazları mahkeme yoluyla üzerine aldı ve sattı; madde bunun çok tepki topladığını yazar. Camlı Köşk'ü kiraya vereceği iddiası üzerine CHP, köşkün kullanım hakkını ondan satın aldı.
Trabzon Atatürk Köşkü de bu taşınmazlardandır. Türkçe Vikipedi'ye göre köşk vasiyetnamedeki listede yer almadığı için 7 Aralık 1938 tarihli bir Ankara Asliye Hukuk kararıyla kız kardeşine geçti; 1942'de Trabzon Belediyesi müze yapmak üzere satın aldı ve 10.000 lira bedel 30 Mart 1943'te ödendi.
Makbule Hanım'ın geçim sıkıntısı sürdü. 1947 ve 1948'de CHP'ye, Meclis Başkanlığı'na, Cumhurbaşkanlığı'na, Başbakanlığa ve DP Başkanlığı'na yazdığı mektuplarda kendisine maaş bağlanmasını istedi. 18 Şubat 1948'deki Meclis oylamasıyla, hayatta olduğu sürece ve zam yapılmamak şartıyla 1000 lira maaş bağlandı. Böylece vefatına kadar ayda toplam 2000 lira aldı.
Manevi çocuklar: Nebile İrdelp örneği
Vasiyette adı geçen manevi çocuklardan Nebile İrdelp'in maddesi, vasiyetin uygulamasına somut bir örnek verir. Türkçe Vikipedi'ye göre Atatürk'ün ölümünden sonra ona vasiyetname gereği ayda 100 lira bağlandı. Nebile Hanım bu maaştan edindiği mal varlığını Darüşşafaka'ya bağışladı. Ölüm tarihi kesin değildir; maddeye göre bir kaynak 1943'ü verir.
İş Bankası hisselerinin yolculuğu
Vasiyetin en uzun süren sonucu İş Bankası hisseleridir. Türkçe Vikipedi'deki İş Bankası maddesi süreci şöyle sıralar:
Vasiyet gereği hisselerin mülkiyeti CHP'ye, temettü geliri Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu'na bırakıldı.
14 Aralık 1953'te, DP döneminde çıkarılan 6195 sayılı kanunla CHP'nin mallarına el kondu ve bankadaki hisseler hazineye verildi.
CHP'nin başvurusu üzerine Anayasa Mahkemesi 11 Ekim 1963 tarihli, 963/124 sayılı kararla bu kanunu iptal etti.
12 Eylül'den sonra 16 Ekim 1981'de kabul edilen 2533 sayılı kanunla CHP dahil bütün partiler kapatıldı; hisseler yeniden hazineye geçti.
1992'de CHP yeniden açıldı; 1992-1997 arasında hisseler CHP ve hazine tarafından birlikte temsil edildi, sonra Yargıtay kararıyla yeniden tamamen CHP'ye geçti.
Madde, Atatürk hisselerinin bu süreçte iki kez CHP'den alınıp hazineye verildiğini, sonra yeniden partiye döndüğünü özetler. Atatürk gazete okurkenGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji: 26 Mayıs 1938Ankara'dan son ayrılış. 1 Haziran - 25 Temmuz 1938 Savarona. 5 Eylül 1938 vasiyetname. 6 Eylül 1938 Fiessinger'in üçüncü gelişi. 10 Kasım 1938 ölüm. 7 Aralık 1938Trabzon köşkünün mahkeme kararıyla Makbule Hanım'a geçmesi. 18 Şubat 1948 Makbule Hanım'a Meclis'ten maaş. 14 Aralık 1953 6195 sayılı kanun. 11 Ekim 1963 Anayasa Mahkemesi iptali. 16 Ekim 1981 2533 sayılı kanun. 1992 CHP'nin yeniden açılması.
Bugünkü anlamı
Vasiyetname, Atatürk'ün kişisel servetini ailesine değil, büyük ölçüde iki bilim kurumuna yönelttiğini gösteren bir belgedir: kız kardeşine ve manevi çocuklarına geçimlik bir gelir, İnönü'nün çocuklarına öğrenim desteği ayırdı, kalanını dil ve tarih çalışmalarına bıraktı. Ama aynı belge, vasiyet dışında kalan taşınmazlar ve partiye bağlanan hisseler yüzünden onlarca yıl süren tartışmaların da kaynağı oldu. Görseller Atatürk'ü masa başında çalışırken ve gazete okurken gösterir.
#1
