Kastamonu, 24 Ağustos 1925: Geniş kenarlı beyaz şapka

Şapka meselesi Ankara'da değil, Kastamonu ve İnebolu gezisinde gündeme geldi. Mustafa Kemal 24 Ağustos 1925'te Kastamonu'da geniş kenarlı beyaz bir şapka giydi.

Neden orada? Kendi açıklamasına göre başka illerde onu üniformalı ya da fesli görmüşlerdi; Kastamonu halkı onu ilk kez göreceği için şapkayı orada tercih etti.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kanundan önce de değişiklikler başlamıştı. 1925'te Ankara'daki Cumhuriyet birlikleri, jandarma ve deniz birlikleri güneşlikli başlıklar giymeye başladı. 2 Ağustos'tan itibaren mahkemelerde hâkimler, mübaşirler ve zabıt kâtipleri yeni kıyafete geçti.

Şapka Kanunu bugün 1982 Anayasası'nın 174. maddesinde sayılan inkılap kanunlarından biri.

Kanundan önce başlayan değişim

Şapka Kanunu maddesi, kanunun çıktığı 25 Kasım 1925'ten önce bazı meslek kıyafetlerinde değişiklikler görüldüğünü ayrıntılı biçimde anlatıyor. 1925'ten itibaren Ankara'daki Cumhuriyet birlikleri, ardından jandarma ve deniz birlikleri "güneşlikli başlık" giymeye başladı. Çeşitli devlet daireleri ve okullarda yeni başlık ve kasketler görülmeye başladı; İstanbul'da Galata bekçileri yeni başlıkları ilk giyen bekçiler oldu. 21 Şubat 1925'te İstanbul'da açılan Kızılay Özel Hemşire Okulu'nda, Hemşire Esma Deniz'in çabalarıyla öğrenciler başlarına peçe yerine şapka takmaya başladı. Halk ise dinî bir değer yüklediği fese bağlılığını sürdürüyordu.

İnebolu'daki "Şapka Nutku"

Kastamonu'dan sonra İnebolu'ya geçen Mustafa Kemal, 27 Ağustos 1925'te Türk Ocağı'nda halka hitap etti. "Bu serpuşun adına şapka derler" diyerek o güne kadar kullanılan "medeni serpuş", "şemsisiperli serpuş" gibi dolaylı ifadelerin bırakılmasını sağladı. Konuşmasında şapkaya "caiz değil" diyenlere şöyle seslendi: "Redingot gibi, bonjur, smokin gibi, işte şapkanız! Buna câiz değil, diyenler vardır. Onlara diyeyim ki, çok gafilsiniz ve çok câhilsiniz..."
Ankara'ya dönüş ve kararnameler

Mustafa Kemal 1 Eylül'de Ankara'ya döndüğünde onu karşılamaya gelenlerin şapkalı olduğu görüldü. 2 Eylül'de devlet memurlarına şapka giyme zorunluluğu getiren 2431 numaralı Bakanlar Kurulu kararnamesi çıktı. Aynı gün bir başka kararnameyle din adamları dışındaki kişilerin cübbe ve sarık giymesi yasaklandı.

Mecliste tartışma

16 Ekim 1925'te Konya mebusu Refik Bey ve arkadaşları kanun teklifini meclise sundu; teklif 25 Ekim'de görüşülmeye başlandı. Gerekçede sarık ve fesin geri kalmışlığı simgelediği vurgulandı. Bursa mebusu Nureddin Paşa yasanın anayasaya aykırı olduğunu ileri sürerek teklifin geri alınmasını istedi ve sert tartışmalar çıktı. Kılık kıyafetin kanunla belirlenemeyeceğini söyleyenler olduğu gibi, kanunun din ve devlet işlerinin ayrılmasını kolaylaştıracağını savunanlar da vardı. Oylamada yalnızca Nureddin Paşa ile Ergani mebusu İhsan Bey aleyhte oy kullandı. Kanun yalnızca mebusları ve memurları şapka giymeye zorlamakla kalmadı; maddedeki ifadeyle Türk halkı da "buna aykırı bir alışkanlığın devamından men edildi".
Tepkiler ve İstiklâl mahkemeleri

Madde, yasanın çeşitli Anadolu illerinde protestolara yol açtığını aktarıyor. Kanunun kabul edildiği gün Erzurum'da gösteriler oldu, ilde bir ay sıkıyönetim ilan edildi ve tutuklananlardan 13 kişi idama mahkûm edildi. 24-25 Kasım'da Kayseri'de Şeyh Ahmet Efendi ve dört arkadaşının yönlendirmesiyle bir yürüyüş yapıldı, 300 kişi tutuklandı; Şeyh Ahmet Efendi ve arkadaşları İstiklâl Mahkemesi'nde yargılanıp idama mahkûm edildi. Sivas'ta duvarlara şapka aleyhine afiş asılması üzerine şehrin bütün muhtarları tutuklandı; suçsuzluğu anlaşılanlar beraat etti. Rize'de olaylar on gün kadar sürdü, Hamidiye kruvazörü kente geldi, 143 kişi tutuklandı. Maraş'ta ve İstanbul'un Fatih semtinde de tutuklamalar oldu.