Malta sürgünleri (1919-1921): Bekirağa Bölüğü'nden adaya, Sivas'taki uyarı ve 22 İngiliz esirle yapılan değişim

Mondros'tan sonra İstanbul'da tutuklanan bir grup Osmanlı devlet adamı, asker ve aydın, İngiliz gemileriyle Malta'ya götürüldü ve iki yıldan fazla orada tutuldu. Haklarında dava açılmadı; serbest bırakılmaları ise Ankara ile Londra arasındaki bir esir değişimiyle oldu. Bu not, Türkçe Wikipedia'daki Malta sürgünleri, Ziya Gökalp ve Ali İhsan Sâbis maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Malta exiles maddesine dayanıyor. Sürgünlerin gerekçesi olarak ileri sürülen suçlamalar ayrı ve geniş bir tarih tartışmasıdır; burada yalnızca olayların akışını ve Millî Mücadele ile bağlantısını anlatıyoruz.

Arka plan: tutuklamalar

İngilizce maddeye göre Müttefik kuvvetleri Ocak 1919'un sonlarında İttihat ve Terakki liderlerini ve askerî komutanları savaş suçlarıyla suçlayarak tutuklamaya başladı ve 120 kişi hakkında tutuklama kararı çıkarıldı. Türkçe madde, tutuklamaların ve sürgünlerin Mart 1919'da Irak cephesinden çekilişi yürütmüş Ali İhsan Paşa ile başladığını ve Ekim 1920'ye kadar sürdüğünü yazar. Terim, Malta'ya sürülen ya da gıyabında tutuklama kararı çıkarılarak sürgüne gönderileceği bildirilen 145 kişi için kullanılır.

Ali İhsan Sâbis maddesi bu ilk tutuklamayı daha ayrıntılı verir: Paşa, İngiliz Yüksek Komiserliği'nin talebiyle 23 Şubat 1919'da Konya'da tutuklandı ve ilk Malta sürgünlerinden biri oldu.
Akış: Bekirağa'dan Malta'ya

İngilizce maddeye göre Mayıs 1919'da İzmir'in Yunan kuvvetlerince işgal edilmesinden sonra Anadolu'da büyük protestolar oldu ve divan-ı harp üzerindeki baskı arttı. Hâkimler durumu yatıştırmak için 41 şüpheliyi serbest bıraktı. Bu tahliye Müttefiklerin istediği bir şey değildi; tutukluların bulunduğu Bekirağa Bölüğü'nün protestocular tarafından basılabileceğinden de endişe ediyorlardı. Bunun üzerine tutuklular Malta'ya gönderildi.

Tutuklular 1919'dan itibaren SS Princess Ena ve HMS Benbow gemileriyle adaya taşındı. Madde, onların İstanbul, Londra, Paris ve Washington arşivlerinde kovuşturma için dayanak aranırken yaklaşık üç yıl tutulacaklarının düşünüldüğünü ve çoğunun gerçekten adada uzun süre kaldığını yazar. Tutuklular, suçlamanın niteliğine göre A, B ve C olmak üzere üç gruba ayrılmıştı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Kimler vardı?

İngilizce madde tutuklananlar arasında Tevfik Rüştü Aras, Mithat Şükrü Bleda, Hüseyin Cahit Yalçın, Mustafa Rahmi Arslan gibi İttihatçıları ve Nuri Killigil, Mürsel Paşa, Halil Kut gibi komutanları sayar. Sürgünler arasında eczacı Mehmet Eczacıbaşı, gazeteciler Velid Ebüzziya ve Yunus Nadi, Maarif Nazırı Ahmet Şükrü Bey ve Ziya Gökalp gibi isimler de geçer.

Commons'taki gruptaki fotoğrafın açıklaması da başka isimler verir: eski Hariciye Nazırı Ahmet Nesimi, Ağaoğlu Ahmet, Halil Menteşe, Hacı Adil, Ziya Gökalp, Salah Cimcoz, Şükrü Kaya ve eski Adliye Nazırı İbrahim Bey.
İki hükûmet, iki tavır

İngilizce maddeye göre İstanbul hükûmeti soruşturmalara, başındaki hükûmete göre farklı ciddiyetle destek verdi. Damat Ferit Paşa (4 Mart - 2 Ekim 1919 ve 5 Nisan - 21 Ekim 1920) kovuşturmanın arkasında dururken, Ali Rıza Paşa hükûmeti (2 Ekim 1919 - 2 Mart 1920) yargılamalardan pek söz etmedi. Ankara ise tutukluların yargılanmasına ve işgale karşı çıktıkları için suçlu gibi gösterilmelerine kesin olarak karşıydı.

Madde, Mustafa Kemal'in Sivas Kongresi sırasında, 4 Eylül 1919'da tutuklular hakkında şu uyarıyı yaptığını aktarır: İstanbul'a getirilmiş ya da getirilecek tutuklulardan herhangi biri, İstanbul hükûmetinin emriyle de olsa idam edilirse, elimizdeki bütün İngiliz esirlerini idam etmeyi ciddi biçimde düşüneceğiz. Türkçe madde de tutukluların hukuki dayanağının belirsizliğinin zamanla İngilizlerin aleyhine işlediğini ve Mustafa Kemal'in bu konuyu bir koz olarak kullandığını yazar.

Dönüş: Londra ve Sakarya'dan sonra

İngilizce maddeye göre Şubat 1921'den itibaren İstanbul'daki divan-ı harp tutukluları yargılamadan serbest bırakmaya başladı. Sürgünler 1921-1922 içinde aşamalı olarak döndü. Londra Konferansı sırasında İngilizlerle yapılan bir anlaşmayla bazı tutuklular bırakıldı. Sakarya Muharebesi'nden sonra yapılan ikinci bir anlaşmayla kalan Türk tutukluları, Ankara'nın elindeki 22 İngiliz esir karşılığında serbest bırakıldı. Bu İngilizler arasında General Henry Rawlinson'ın akrabası Alfred Rawlinson da vardı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Ali İhsan Sâbis maddesine göre Paşa, Haziran 1921'de diğer Malta tutukluları ile birlikte salıverildi; madde bazı kaynaklarda Malta'dan kaçtığının belirtildiğini de ekler. 27 Eylül 1921'den itibaren Kurtuluş Savaşı'na katıldı ve mirliva rütbesiyle Batı Cephesi'nde 1. Grup komutanı oldu. Türkçe madde sürgünlerin sonuncularının 1922 içinde serbest bırakıldığını yazar.

Kişiler

• Ali İhsan Sâbis: İlk sürgünlerden; dönüşte Batı Cephesi'nde komutan.
• Ziya Gökalp: Malta'da ders veren düşünür.
• Tevfik Rüştü Aras, Yunus Nadi, Ahmet Şükrü Bey, Hüseyin Cahit Yalçın: İngilizce maddenin saydığı tutuklular arasında.
• Damat Ferit Paşa ve Ali Rıza Paşa: Dönemin İstanbul hükûmetlerinin başındaki sadrazamlar.
• Alfred Rawlinson: Değişimdeki İngiliz esirlerden biri.

Rakamlar

• Terimin kapsadığı kişi sayısı: 145 (Türkçe madde).
• Tutuklama kararı: 120 kişi; ilk gönderilen: 67 kişi (İngilizce madde).
• İzmir'in işgalinden sonra serbest bırakılan şüpheli: 41.
• Değişimde serbest bırakılan İngiliz esir: 22.
• Sürgünlerin süresi: Mart 1919 - Ekim 1920 arasında gönderilme, 1921-1922 arasında dönüş.

Sonuç

Malta sürgünleri, İngiltere'nin elinde bir koz olarak başlayıp zamanla Ankara'nın elinde bir pazarlık konusuna dönüşen bir meseledir. Malta'da planlanan yargılamalar yapılmadı; tutukluların dönüşü bir mahkeme kararıyla değil, iki hükûmet arasındaki esir değişimiyle sağlandı. İngilizce madde, sürgünlerin bir kısmının döndükten sonra Ankara'daki Millî Mücadele'ye katıldığını yazar; Ali İhsan Sâbis, Tevfik Rüştü Aras ve Yunus Nadi bunun örnekleridir.

Bugünkü anlamı

Malta meselesi, Ankara hükûmetinin İngiltere ile doğrudan pazarlık yapabilen bir muhatap hâline gelişinin erken işaretlerinden biridir. Değişimin Sakarya zaferinden sonra tamamlanması, askerî başarının diplomatik sonuçlarını da gösterir. Gökalp'in mektupları ise adadaki hayatı bugüne taşıyan başlıca kaynak olmaya devam ediyor.