Balıkesir'in kurtuluşu, 6 Eylül 1922: Sındırgı dağlarındaki müfrezelerden şehre giriş, Erdek'te son çatışma ve Zağnos Pa

Büyük Taarruz'un haberleri 30 Ağustos 1922'den sonra Batı Anadolu'nun her köşesine yayılırken, ordunun ana kolları İzmir'e doğru ilerliyordu. Kuzeyde, Marmara'ya bakan Karesi sancağında ise kurtuluşun önemli bir kısmını dağlarda iki yıldır savaşan yerel müfrezeler yaptı. Balıkesir 6 Eylül 1922'de Yunan işgalinden kurtuldu. Bu yazı o günü, öncesini ve beş ay sonra Mustafa Kemal Paşa'nın şehre gelişini anlatıyor. Dayanaklarımız Türkçe Vikipedi'deki Balıkesir'in Kurtuluşu, Balıkesir, Altıeylül ve Zağnos Paşa Camii maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Balıkesir maddesi.

İşgal: Haziran 1920

Balıkesir Milli Mücadele'nin en erken örgütlenen şehirlerinden biriydi. Türkçe Balıkesir maddesine göre İzmir'in işgal haberi 16 Mayıs 1919'da telgrafla şehre ulaştı ve 18 Mayıs'ta Alaca Mescit'te Vehbi (Bolak) Bey önderliğinde 41 kişilik Redd-i İlhak Cemiyeti kuruldu. Projemizdeki Balıkesir ve Alaşehir kongreleri konusu bu örgütlenmenin ayrıntılarını veriyor. Aynı maddeye göre Yunan ordusu 22 Haziran 1920'de Soma-Akhisar cephesine taarruz etti; cephe dağılınca 30 Haziran 1920'de Balıkesir ile Bigadiç'i ele geçirdi.
Türkçe Balıkesir'in Kurtuluşu maddesi işgalin ilk günlerini ayrıntılı anlatır: Yunan komutanlığı Hürriyet ve İtilaf Fırkası üyelerinin verdiği listelerle Kuvâ-yi Milliye'ye hizmet etmiş kişileri tespit ettirip hapse attı, postane ve telgrafhanedeki memurları değiştirdi. Belediye reisliğine Hürriyet ve İtilaf'ın yerel başkanı getirildi. Bandırma'da milli hareketin önde gelenlerinden Çerkes Hasan Bey öldürüldü.

Dağlardaki müfrezeler

Şehir işgal edilince direniş dağlara çekildi. Maddeye göre Balıkesir'de avukatlık yapan, Ankara'ya geçtikten sonra Demirci kaymakamı olarak gönderilen İbrahim Ethem Bey, Yunanlar Demirci'yi de alınca teslim olmadı; jandarma birliği ile Parti Mehmet Pehlivan ve Halil Efe'nin gruplarını yanına alıp Sındırgı dağlarına çekildi. İvrindi nahiye müdürü, "Koca Müdür" diye anılan Tevfik Bey de efeleri örgütleyip bir müfreze kurdu ve İbrahim Ethem Bey'e bağlandı. Şehirde ise "Askerî Polis" anlamına gelen gizli bir teşkilat, kısa adıyla Ayın-Pe kuruldu.

Madde İbrahim Ethem Bey'in kuvvetinin zaman zaman 150 kişiye ulaştığını, müfrezelerin numaralandırılıp her birine bir bölge verildiğini yazar: Kula-Eşme'de Kulalı Mehmet Efe, Akhisar-Gelenbe arasında Bakırlı Mustafa Efe (Saçlı Efe), Simav-Demirci'de Parti Mehmet Pehlivan, Sındırgı-Kınık-Porsunlar'da Sarı Mehmet Efe gibi.

3-6 Eylül: Sındırgı, Bigadiç, Kepsut, Balıkesir

Türkçe maddenin anlattığı sıra şöyle: 1 ve 2 Eylül'de müfrezeler katılanları silahlandırıp çekilen Yunan birliklerini izledi. 3 Eylül'de Sındırgı önünde tel örgülü siperlerde iki saat süren çarpışmadan sonra Yunan birliği çekildi ve müfrezeler kasabaya girdi. Aynı gün Sındırgı'dan çekilen bir grup Bigadiç yakınındaki Karayokuş'ta dağıtıldı. Müfrezeler 5 Eylül'de Bigadiç'e girdi, Kepsut da aynı gün kurtuldu.

Sındırgı'dan sonra müfrezeler üç kola ayrılmıştı: biri Balıkesir'e, biri Akhisar-Kırkağaç yönüne, biri Dursunbey-Kepsut çevresine. Madde 5 Eylül sabahı Yunan askerlerinin eşyalarını yüklediğini, 4-5 Eylül gecesi şehre hâkim tepelerde halkın ateşler yaktığını, Yunan komutanının son trenle şehirden ayrıldığını yazar. 5-6 Eylül gecesi Arnavut Arslan Ağa bir keşif koluyla şehre girip sabah kurtuluşun gerçekleşeceğini haber verdi. Madde "şehir bütün gece uyumadı" diye anlatır; 6 Eylül sabahı Türk kuvvetleri Balıkesir'e girdi.

Aynı günlerde çevrede de çarpışmalar sürüyordu. Maddeye göre Gönen Yıldırım Müfrezesi 5-6 Eylül gecesi Gönen'deki Yunan birliğine baskın yaptı; tel örgüler arkasındaki birlik 6 Eylül öğlene kadar dayandı. İvrindi müfrezesi Bakırlı Mustafa Efe'nin müfrezesiyle birleşip Bergama'yı kurtardı.

Bandırma ve Erdek: son çatışmalar

Kıyıda Yunan birlikleri ve onlarla birlikte gitmek isteyen sivil halk gemilere ulaşmaya çalışıyordu. Maddeye göre 1 Eylül'den itibaren Bandırma, Erdek, Gönen, Manyas ve Karacabey çevresindeki gayrimüslimler Erdek'teki Yunan ve Bandırma'daki İngiliz gemilerine bindirilmeye başlandı. 17 Eylül'de Bandırma'ya gelen Türk birlikleri burada düşman kalmadığını öğrenip Erdek'e yöneldi; Akçapınar köyü önlerinde Yunan artçılarının pususuna düşerek çok kayıp verdi. Ertesi gün Erdek yakınındaki Albayrak Tepesi'nde son bir çatışma oldu ve Yunan kuvvetleri limandaki gemilere binip ayrıldı.

6 Şubat 1923: Gazi Paşa Balıkesir'de

Kurtuluştan tam beş ay sonra Mustafa Kemal Paşa ilk yurt gezisinde Balıkesir'e geldi. Balıkesir'in Kurtuluşu maddesine göre gezi, 17 Şubat 1923'te toplanacak İzmir İktisat Kongresi hazırlıkları sürerken halkı tanımak ve devletin meselelerini anlatmak amacıyla düzenlendi. 6 Şubat sabahı Vali Özdemir Salim Bey, Kolordu Komutanı Ali Hikmet Paşa ve Balıkesir mebusu Vehbi Bey heyeti Soma'da karşıladı. Gazi Paşa ile Latife Hanım'a Hasbi Bey Konağı ayrılmıştı.

Maddeye göre istasyonda bir öğrencinin konuşmasına Mustafa Kemal şöyle karşılık verdi: "Zafer benim değil, milletindir. Bu millet çok büyük zaferler gördü. Fakat sonuçlarından istifade edemedi. Millet çalıştıkça daha çok zafer kazanacaktır."

7 Şubat 1923: Balıkesir Hutbesi

Zağnos Paşa Camii maddesine göre Mustafa Kemal Paşa 7 Şubat 1923'te camiyi ziyaret etti ve öğleyin okunan mevlitten sonra minbere çıkarak "Balıkesir Hutbesi" olarak bilinen konuşmayı yaptı. Aynı madde, Mehmet Âkif Ersoy'un 23 Ocak 1920'de bu camide halkı mücadeleye çağıran bir vaaz verdiğini de kaydeder. Yani iki konuşma, birisi işgalden önce, diğeri kurtuluştan sonra, aynı minberden yapılmıştı.

Balıkesir'in Kurtuluşu maddesi, konuşmadan sonra Mustafa Kemal'in minberden inip halkın yazılı olarak verdiği soruları topluca yanıtladığını yazar ve konuşmada değinilen başlıkları sıralar: hutbelerin Türkçe ve anlaşılır olması, kapitülasyonların kaldırılması, Osmanlı'dan kalan borçlar, köylünün ve esnafın korunması, kadının erkekle eşitliği, siyasi partilerin halkın çıkarları için kurulması gibi.

Bugün

Altıeylül maddesine göre Balıkesir'in iki merkez ilçesinden biri olan Altıeylül adını 6 Eylül 1922'deki kurtuluştan alır. Balıkesir'in Kurtuluşu maddesi, Milli Mücadele yıllarında karargâh olarak kullanılan binanın 1947-1988 arasında belediye binası olduğunu ve 6 Eylül 1996'da Balıkesir Kuvâ-yi Milliye Müzesi olarak açıldığını yazar. Her yıl 6 Eylül'de resmî geçit töreni yapılır. Türkçe Balıkesir maddesi ilin eski adının Karesi olduğunu, adın 1926'da Balıkesir olarak değiştirildiğini de hatırlatır.

Balıkesir'in kurtuluşu, Büyük Taarruz'un ana kolları güneyde ilerlerken kuzeyde yerel müfrezelerin ve halkın nasıl harekete geçtiğini gösteren bir örnek. Şehri kurtaranların bir kısmı iki yıl boyunca dağlarda savaşmış, Ankara'dan gelen talimatı fedailer aracılığıyla almış insanlardı.