Seddülbahir çıkarması, 25 Nisan 1915: River Clyde'ın yanaştığı V kumsalı, W kumsalının telleri ve 26. Alay'ın iki bölüğü

Çanakkale kara savaşlarının ilk sabahı denince akla çoğu zaman Arıburnu gelir. Oysa müttefiklerin asıl çıkarma bölgesi yarımadanın güney ucu, Seddülbahir'di. Türkçe maddeye göre plan, Seddülbahir kumsallarına çıkan birliklerin Alçıtepe'yi alıp Kilitbahir platosuna ilerlemesini ve oradaki bataryaları susturarak Boğaz girişini donanmaya açmasını öngörüyordu. Bu yazı İngilizce Wikipedia'daki Landing at Cape Helles maddesi ile Türkçe Vikipedi'deki Seddülbahir Cephesi maddesine dayanıyor. Özellikle iki kumsala, İngilizlerin V ve W dediği yerlere odaklanıyoruz; çünkü günün en ağır kayıpları buralarda verildi.

Savunma: az asker, derinlikte ihtiyat

İngilizce maddeye göre 24 Mart 1915'te Enver Paşa Çanakkale'deki kuvvetleri Liman von Sanders komutasındaki 5. Ordu altında birleştirdi. Liman kıyıyı kesintisiz savunmaya çalışmak yerine birlikleri geride tutan hareketli bir savunma benimsedi; yer değiştirmeler, müttefik keşif uçaklarından saklanmak için geceleri yapıldı.

Türkçe madde yarımadanın güneyinin Albay Halil Sami Bey'in 9. Tümeni'ne ait olduğunu ve tümenin sorumlu olduğu kıyı şeridinin yaklaşık 35 km olduğunu yazar. Seddülbahir bölgesini Kadri Bey'in 26. Alayı tutuyordu. Alayın 3. Taburu'nun komutanı Binbaşı Mahmut Sabri Bey'di; taburun 10. Bölüğü Ertuğrul Koyu'nda (V kumsalı), 12. Bölüğü Tekke Koyu'nda (W kumsalı) mevzi almıştı.
İngilizce madde savunmanın ne kadar ince olduğunu da sayılarla verir: İngilizlerin büyük çıkarma yapacağı üç kumsalda toplam iki piyade bölüğü ve 4-6 makineli tüfek vardı; geride iki piyade ve bir istihkâm bölüğü ihtiyattaydı. X kumsalını on iki kişi gözlüyordu. Seddülbahir'deki bölüğün V kumsalına bakan yüksek arazide dört Maxim makineli tüfeği bulunuyordu.

V kumsalı: Ertuğrul Koyu

İngilizce maddeye göre V kumsalı 270 metre uzunluğunda ve 9 metre kadar genişliğindeydi; kara tarafında 1,5 metrelik alçak bir set vardı. Solunda Ertuğrul Tabyası (1 numaralı tabya), sağında eski Seddülbahir Kalesi yükseliyordu. Kumsal tellerle çevrilmişti.

İngilizler burada alışılmadık bir yönteme başvurdu. Kraliyet Dublin Fusiliers'in 1. Taburu filikalarla, geri kalanlar ise "Truva atı" diye anılan SS River Clyde'dan çıkacaktı. Kömür gemisinden dönüştürülen bu 4.000 tonluk geminin pruvasına on bir makineli tüfek yerleştirilmiş, gövdesine askerlerin iskelelerle inmesi için kapılar açılmıştı. Gemide yaklaşık 2.000 asker vardı.

Dublinlileri taşıyan filikalar akıntı yüzünden otuz dakika gecikti ve 06.30'da kıyıya geldi. Bombardımandan sonra kıyı ıssız görünüyordu; filikalar karaya değmek üzereyken Osmanlı askerleri ateş açtı. Tabya ve kaleden açılan yan ateş filikalardaki askerlerin çoğunu vurdu; bazı filikalar sağ kalan olmadan sürüklendi. Madde, çıkarmaya katılan 700 kişiden 300'ünün öldüğünü, kalanların çoğunun yaralandığını yazar. Sağ kalanlar kumsalın ötesindeki setin dibine sığındı.

River Clyde ile kıyı arasında köprü kurması gereken düz tabanlı Argyll yanlamasına döndü. Geminin kaptanı Edward Unwin adamlarıyla dışarı çıkıp üç mavnayı elle ileri itti. Munster Fusiliers'in iki bölüğü gövdedeki kapılardan çıktı, ama iskelelerde ve mavnalarda çok sayıda asker vuruldu, bazıları ağır teçhizatla suya düşüp boğuldu. 09.00 civarı bir bölük daha denedi; kayıplar o kadar ağırdı ki karaya çıkış akşama ertelendi.

İngilizce madde komutanlığın neler yaşandığını uzun süre bilmediğini anlatır. Tümen komutanı Hunter-Weston, kıyıdan 910 metre açıktaki Euryalus gemisinden W kumsalını izliyordu ve 07.30 ile 07.50'de çıkarmanın başarılı gittiğine dair yanıltıcı raporlar aldı. 08.30'da ana kuvvetin çıkmasını emretti. Tuğgeneral Henry Napier, mavnalardaki askerlerin ölü olduğunu bilmeden onlara atladı ve birkaç dakika sonra öldürüldü. 10.21'de Hamilton, V kumsalındaki çıkarmanın durdurulmasını ve geri kalan kuvvetin W kumsalına kaydırılmasını emretti.

İngilizce maddeye göre gemideki bir cerrah, ayağından yaralı olduğu hâlde 25-27 Nisan arasında 750 yaralıyı tedavi etti. Gece River Clyde'ın iskeleleri ölü ve yaralılardan ancak saat 03.00'e kadar temizlenebildi. Madde gemiyi "River Clyde'ın pruvasındaki makineli tüfeklerin örtü ateşi olmasa V kumsalı tam bir felakete dönerdi" yorumuyla da anar.

Osmanlı tarafının da zorlukları vardı. İngilizce maddeye göre hazırlanmış mevzilerde savaşmak avantajdı, ama haberleşme sorunluydu ve topçu kumsala menzil dışındaydı. Tabur komutanı Binbaşı Mahmut karmaşa içinde çıkarmanın yerini bir süre belirleyemedi. 25. Alay'dan istenen takviye ancak 26 Nisan gece 01.00'de geldi. Tabur askerlerinin yarısını yitirdi.

W kumsalı: Tekke Koyu

W kumsalı Tekke Burnu'nun hemen güneyinde, 320 metre uzunluğunda ve 14-37 metre genişliğinde bir koydu. İngilizce maddeye göre iki ucu dik yarlarla çevriliydi; Osmanlılar kumsalı mayınlamış, kıyı boyunca ve suyun hemen altına tel engelleri döşemişti. Yarların içine gizlenmiş iki makineli tüfek telleri yandan ateş altında tutuyordu.

Lancashire Fusiliers'in 1. Taburu sabah 04.00'te otuz iki filikaya bindi. Euryalus ve Swiftsure, askerler karaya varmadan on dakika önce ateşi kesti; Osmanlı piyadesi siperlerine dönme fırsatı buldu. İlk filika kıyıya değdiğinde başlayan ateşle birçok asker vuruldu, derin suya atlayanların bazıları teçhizatın ağırlığıyla battı. Bombardıman kıyıdaki telleri kesememişti; sağ kalanlar üç yönden ateş altında telleri kesmeye ya da altından sürünmeye çalıştı. Madde, Euryalus'tan bakan bir tanığın sözlerini aktarır: Bütün taburun yok olacağı sanılıyordu, her asker filikadan iner inmez vuruluyor gibiydi.

Yine de küçük gruplar tellerden geçip kumulların ardındaki siperleri aldı. Implacable'dan çıkan filikaların bir kısmı koyun kuzey kıyısına yöneldi ve karşı koyma olmadan çıktı; bir grup yarı tırmanıp oradaki siperi ele geçirdi. 07.15'e kadar İngilizler Osmanlıların kumsalı gözetlemesini engelleyecek kadar ilerlemişti. Bugün İngilizlerin bu kumsala "Lancashire Landing" demesi bu sabahtandır.

Neden ilerleyemediler?

İngilizce madde iki İngiliz değerlendirmesini aktarır. 1929'da resmî tarihçi Aspinall-Oglander, başarısızlığın asıl nedenini kıdemli subay kayıplarının olağanüstü yüksekliğinde gördü: 29. Tümen üç tuğgeneralinden ikisini ve örtü kuvvetinin kıdemli subaylarının çoğunu ilk saatlerde yitirdi. Karargâhlar gemilerde kaldı ve kıyıyla bağlantı gün boyu koptu. Hamilton öğleden akşama kadar V kumsalını bombalayan Queen Elizabeth'te başka hiçbir yere müdahale edemeden kaldı.

Aynı madde 2001'de Travers'ın vardığı sonucu da verir: S, X, Y kumsalları ve Kumkale baskın etkisi ve yakın deniz desteği sayesinde en başarılı çıkarmalardı; V ve W en pahalı olanlardı. Madde, 13.00'e kadar İngilizlerin güneydeki kumsallara 12,5 tabur çıkardığını, karşılarında en fazla iki Osmanlı taburu bulunduğunu yazar. Sayıca bu kadar üstün olmalarına rağmen W kumsalında Hill 114 ile Hill 138 arasındaki on iki tabur, yeni emir gelmediği için ilerlemedi.

İlk günden sonra

İngilizce madde, 26 Nisan'da S kumsalından çıkan birliklerin yandan kuşatmasıyla Seddülbahir'deki taburun moralinin çöktüğünü, Osmanlı askerlerinin Kirte ve Kandilere dereleri boyunca hızla geri çekildiğini anlatır. Türkçe madde ise Seddülbahir cephesinin uzun vadeli sonucunu verir: Her iki tarafın da ağır kayıp verdiği saldırılardan sonra Haziran sonunda Osmanlı kuvvetleri ilerlemeyi durdurdu ve çıkarma amacına ulaşamadı; bölgede savaşın sonuna kadar sınırlı ve sonuçsuz siper çatışmaları sürdü.

İngilizce maddeye göre Aspinall-Oglander, V kumsalındaki başarısızlığın Alçıtepe'ye ulaşma planını boşa çıkardığını yazmıştı. Projemizdeki Kirte muharebeleri konuları, 25 Nisan'da hedeflenen bu tepenin önünde geçen haziran sonuna kadarki çarpışmaları anlatıyor.
Seddülbahir'in ilk günü, savunmanın sayıca değil konumca güçlü olduğu bir muharebenin klasik örneği oldu. Kumsallara bakan birkaç makineli tüfek, kesilmemiş teller ve kıyıyla haberleşemeyen bir komuta, çok daha kalabalık bir çıkarma kuvvetinin ilk gün hedeflerine ulaşmasını engelledi.