#1Atatürk'ün soyadı verdiği iş insanları arasında Nuri Demirağ'ın hikâyesi ayrı bir yer tutar: soyadı demiryolundan, en büyük hayal kırıklığı ise uçaktan gelir. Bu not, Türkçe Wikipedia'daki Nuri Demirağ maddesine dayanıyor; fabrika ve Karabük bağlantısı için Kardemir maddesine de başvurduk. Türk Hava Kurumu'nun kuruluşu sitede ayrı bir konuda anlatıldığı için burada yalnızca Demirağ ile THK arasındaki anlaşmazlığa değiniyoruz.
Arka plan: Divriği'den maliye müfettişliğine
Maddeye göre Mehmet Nuri, 1886'da Sivas'ın Divriği ilçesinde doğdu. Babası Mühürdarzade Ömer Bey'i üç yaşındayken kaybetti ve annesi Ayşe Hanım tarafından büyütüldü. Divriği Rüştiyesi'ni bitirdikten sonra bir süre aynı okulda öğretmen yardımcılığı yaptı. 1903'te Ziraat Bankası'nın memurluk sınavını kazanarak Kangal şubesine, bir yıl sonra Koçgiri (Zara) şubesine atandı.
Madde, bu yıllardan bir olay aktarır: 1906-1909 arasında Erzurum vilayetinde kıtlık vardı. Nuri Bey 1909'da depolarda bekleyen buğday ve tahılı kendi inisiyatifiyle halka uygun fiyata sattı; hakkında soruşturma açıldı ve aklandı. 1910'da Maliye Bakanlığı sınavını kazanıp İstanbul'a atandı, Maliye Mekteb-i Âlisi'nin gece derslerine devam etti ve 1918'de maliye müfettişi oldu. Mütareke yıllarında yenik bir devletin memuru olarak uğradığı hakaretleri sindiremediği için istifa etti.
"Türk Zaferi" sigara kâğıdı
Maddeye göre Nuri Bey 1918'de yabancıların tekelindeki sigara kâğıdı işine girdi, Eminönü'nde küçük bir dükkânda ilk Türk sigara kâğıdı yapımını başlattı ve ürününe "Türk Zaferi" adını verdi. Kurtuluş Savaşı yıllarında bu ad büyük ilgi gördü ve girişim ona ilk büyük kazancını getirdi. Aynı dönemde Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Maçka şubesini yönetti.
Akış: demiryolu müteahhidi
Cumhuriyet, ulaşım sorununa demiryoluyla el atmıştı. Maddeye göre 1926'da Samsun-Sivas hattının yapımını üstlenen Fransız şirketi işi bırakınca, ilk etapta yapılacak yedi kilometrelik kısım için açılan ihaleye Nuri Bey çok düşük bir fiyatla girdi ve ihaleyi aldı. İşin geri kalanı da denenmek üzere ona verildi. Tapu dairesinde mühendis olan kardeşi Abdurrahman Naci Bey'i istifa ettirip ortak yaptı ve böylece Cumhuriyet'in ilk demiryolu müteahhidi oldu. Kardeşiyle birlikte Samsun-Erzurum, Sivas-Erzurum ve Afyon-Dinar hatlarını yaptılar.
Fabrikalar ve köprü projesi
Maddeye göre Nuri Bey demiryolu yapımı sürerken Karabük Demir Çelik, İzmit Selüloz, Sivas Çimento ve Bursa Merinos tesislerini ve Haliç kenarındaki İstanbul Hal Binası'nı inşa etti. Kardemir maddesi de 3 Nisan 1937'de inşaatına başlanan Karabük fabrikasının yapımını Nuri Demirağ'ın üstlendiğini yazar.
1931'de İstanbul Boğazı'na köprü projesini başlattı. Yurt dışından uzmanlar getirdi ve San Francisco'daki Golden Gate Köprüsü'nü yapan firmayla aynı sistemde bir köprü için anlaştı. Hazırlıkları biten projeyi 1934'te Cumhurbaşkanı Atatürk'e sundu. Madde, projenin Cumhurbaşkanınca beğenildiğini ama hükûmetten onay alamadığını ve Demirağ'da büyük bir hayal kırıklığı yarattığını yazar. Keban'a büyük bir baraj yapılması fikrini de ilk kez onun gündeme getirdiği belirtilir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Uçak fabrikası
Maddeye göre devrin en zengin iş insanı olan Demirağ, 1936'da uçak fabrikası kurma girişimine başladı. O yıllarda ordunun uçak ihtiyacı halktan ve iş insanlarından toplanan bağışlarla karşılanıyordu. Uçak almak için başlatılan bir bağış kampanyasına katılması istendiğinde maddenin aktardığına göre, kendisinden bu millet için bir şey isteniyorsa en mükemmelinin istenmesi gerektiğini söyledi ve şöyle devam etti: "Mademki bir millet tayyaresiz yaşayamaz, öyleyse bu yaşama vasıtasını başkalarının lütfundan beklememeliyiz. Ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim."
Fabrikayı memleketi Divriği'de kurmayı planlıyordu, ama önce İstanbul'da bir deneme atölyesi kurulacaktı. Bir Çekoslovak şirketle anlaştı; Beşiktaş'ta Barbaros Hayrettin Paşa İskelesi'nin yanında atölye binası yapıldı. Deneme uçuşları için 1559 dönümlük Yeşilköy Elmas Paşa Çiftliği'ni satın aldı ve buraya yaklaşık 1000 x 1300 metrelik bir uçuş sahası, hangarlar ve tamir atölyesi yaptırdı. Madde, bu arazinin daha sonra bugünkü havalimanı için istimlak edildiğinin "düşünüldüğünü" yazar; yani bu bağlantı kesin değildir.
Pistin bulunduğu arazide Gök Okulu kuruldu ve 1943'e kadar 290 pilot yetiştirdi. Ondan önce Divriği'de bir Gök Ortaokulu da açılmıştı.
Nu.D-36 ve Nu.D-38
Uçakların planlarını Türkiye'nin ilk uçak mühendislerinden Selahattin Reşit Alan çizdi. Maddeye göre 1936'da ilk tek motorlu uçak üretildi ve Nu.D-36 adını aldı. 1938'de Nu.D-38 adlı çift motorlu, altı kişilik yolcu uçağı yapıldı. İlk uçak siparişini 1938'de Türk Hava Kurumu verdi. Demirağ 1939'da ilk yerli paraşüt üretimini de gerçekleştirdi. 1941'de tamamen Türk yapımı ilk uçak İstanbul'dan Divriği'ye uçtu; pilot, oğlu ve Gök Okulu'nun ilk mezunlarından Galip Demirağ'dı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: neznámý (unknown). Dosya sayfası
THK ile anlaşmazlık
THK'nin sipariş ettiği 65 planör kısa sürede teslim edildi, Nu.D-36'dan 24 eğitim uçağı tamamlandı. Madde, teslimden önce istenen bir test uçuşunda Selahattin Reşit Alan'ın, hayvanların piste girmemesi için açılmış hendeğe düşerek öldüğünü ve THK'nin bu kazayı gerekçe göstererek siparişi iptal ettiğini anlatır.
Kişiler
Demirağ'ın kariyeri, 1920'ler ve 1930'larda devletin büyük işleri özel müteahhitlere verdiği bir dönemi gösterir. Demiryolu ve fabrika inşaatlarında devletle uyum içinde çalışan Demirağ, kendi uçak fabrikasında aynı uyumu bulamadı.
Bugünkü anlamı
Maddeye göre Demirağ, THK davasını kaybettikten sonra çok partili düzenin gerekli olduğuna inandı ve 1945'te Türkiye'nin ilk muhalefet partisi Millî Kalkınma Partisi'ni kurdu. Parti 1946 ve 1950 seçimlerinde Meclis'e giremedi; Demirağ 1954'te DP listesinden Sivas mebusu oldu ve 13 Kasım 1957'de İstanbul'da öldü. Adı bugün havacılık tarihinde Nu.D uçaklarıyla anılıyor.
Arka plan: Divriği'den maliye müfettişliğine
Maddeye göre Mehmet Nuri, 1886'da Sivas'ın Divriği ilçesinde doğdu. Babası Mühürdarzade Ömer Bey'i üç yaşındayken kaybetti ve annesi Ayşe Hanım tarafından büyütüldü. Divriği Rüştiyesi'ni bitirdikten sonra bir süre aynı okulda öğretmen yardımcılığı yaptı. 1903'te Ziraat Bankası'nın memurluk sınavını kazanarak Kangal şubesine, bir yıl sonra Koçgiri (Zara) şubesine atandı.
Madde, bu yıllardan bir olay aktarır: 1906-1909 arasında Erzurum vilayetinde kıtlık vardı. Nuri Bey 1909'da depolarda bekleyen buğday ve tahılı kendi inisiyatifiyle halka uygun fiyata sattı; hakkında soruşturma açıldı ve aklandı. 1910'da Maliye Bakanlığı sınavını kazanıp İstanbul'a atandı, Maliye Mekteb-i Âlisi'nin gece derslerine devam etti ve 1918'de maliye müfettişi oldu. Mütareke yıllarında yenik bir devletin memuru olarak uğradığı hakaretleri sindiremediği için istifa etti.
"Türk Zaferi" sigara kâğıdı
Maddeye göre Nuri Bey 1918'de yabancıların tekelindeki sigara kâğıdı işine girdi, Eminönü'nde küçük bir dükkânda ilk Türk sigara kâğıdı yapımını başlattı ve ürününe "Türk Zaferi" adını verdi. Kurtuluş Savaşı yıllarında bu ad büyük ilgi gördü ve girişim ona ilk büyük kazancını getirdi. Aynı dönemde Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Maçka şubesini yönetti.
Akış: demiryolu müteahhidi
Cumhuriyet, ulaşım sorununa demiryoluyla el atmıştı. Maddeye göre 1926'da Samsun-Sivas hattının yapımını üstlenen Fransız şirketi işi bırakınca, ilk etapta yapılacak yedi kilometrelik kısım için açılan ihaleye Nuri Bey çok düşük bir fiyatla girdi ve ihaleyi aldı. İşin geri kalanı da denenmek üzere ona verildi. Tapu dairesinde mühendis olan kardeşi Abdurrahman Naci Bey'i istifa ettirip ortak yaptı ve böylece Cumhuriyet'in ilk demiryolu müteahhidi oldu. Kardeşiyle birlikte Samsun-Erzurum, Sivas-Erzurum ve Afyon-Dinar hatlarını yaptılar.
Dikkat: yanlış bilinen
Madde, Atatürk'ün ona yaptığı demiryolundan dolayı "Demirağ" soyadını verdiğini yazar.Demirağ'ın yaptığı demiryolunun uzunluğu aynı madde içinde iki farklı rakamla verilir. Girişte Türkiye'nin 10.000 kilometrelik demiryolu ağının 1250 kilometresini inşa ettiği yazılır; hayat bölümünde ise Samsun-Erzurum, Sivas-Erzurum ve Afyon-Dinar hatlarında "1012 kilometrelik demiryolunu bir yıl gibi kısa bir sürede" tamamladığı söylenir. Üç hattın bir yılda bitirildiği ifadesi de, işin 1926'da başladığı düşünülürse, ihtiyatla okunmalıdır. Biz iki rakamı birlikte veriyoruz.
Fabrikalar ve köprü projesi
Maddeye göre Nuri Bey demiryolu yapımı sürerken Karabük Demir Çelik, İzmit Selüloz, Sivas Çimento ve Bursa Merinos tesislerini ve Haliç kenarındaki İstanbul Hal Binası'nı inşa etti. Kardemir maddesi de 3 Nisan 1937'de inşaatına başlanan Karabük fabrikasının yapımını Nuri Demirağ'ın üstlendiğini yazar.
1931'de İstanbul Boğazı'na köprü projesini başlattı. Yurt dışından uzmanlar getirdi ve San Francisco'daki Golden Gate Köprüsü'nü yapan firmayla aynı sistemde bir köprü için anlaştı. Hazırlıkları biten projeyi 1934'te Cumhurbaşkanı Atatürk'e sundu. Madde, projenin Cumhurbaşkanınca beğenildiğini ama hükûmetten onay alamadığını ve Demirağ'da büyük bir hayal kırıklığı yarattığını yazar. Keban'a büyük bir baraj yapılması fikrini de ilk kez onun gündeme getirdiği belirtilir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Uçak fabrikası
Maddeye göre devrin en zengin iş insanı olan Demirağ, 1936'da uçak fabrikası kurma girişimine başladı. O yıllarda ordunun uçak ihtiyacı halktan ve iş insanlarından toplanan bağışlarla karşılanıyordu. Uçak almak için başlatılan bir bağış kampanyasına katılması istendiğinde maddenin aktardığına göre, kendisinden bu millet için bir şey isteniyorsa en mükemmelinin istenmesi gerektiğini söyledi ve şöyle devam etti: "Mademki bir millet tayyaresiz yaşayamaz, öyleyse bu yaşama vasıtasını başkalarının lütfundan beklememeliyiz. Ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim."
Fabrikayı memleketi Divriği'de kurmayı planlıyordu, ama önce İstanbul'da bir deneme atölyesi kurulacaktı. Bir Çekoslovak şirketle anlaştı; Beşiktaş'ta Barbaros Hayrettin Paşa İskelesi'nin yanında atölye binası yapıldı. Deneme uçuşları için 1559 dönümlük Yeşilköy Elmas Paşa Çiftliği'ni satın aldı ve buraya yaklaşık 1000 x 1300 metrelik bir uçuş sahası, hangarlar ve tamir atölyesi yaptırdı. Madde, bu arazinin daha sonra bugünkü havalimanı için istimlak edildiğinin "düşünüldüğünü" yazar; yani bu bağlantı kesin değildir.
Pistin bulunduğu arazide Gök Okulu kuruldu ve 1943'e kadar 290 pilot yetiştirdi. Ondan önce Divriği'de bir Gök Ortaokulu da açılmıştı.
Nu.D-36 ve Nu.D-38
Uçakların planlarını Türkiye'nin ilk uçak mühendislerinden Selahattin Reşit Alan çizdi. Maddeye göre 1936'da ilk tek motorlu uçak üretildi ve Nu.D-36 adını aldı. 1938'de Nu.D-38 adlı çift motorlu, altı kişilik yolcu uçağı yapıldı. İlk uçak siparişini 1938'de Türk Hava Kurumu verdi. Demirağ 1939'da ilk yerli paraşüt üretimini de gerçekleştirdi. 1941'de tamamen Türk yapımı ilk uçak İstanbul'dan Divriği'ye uçtu; pilot, oğlu ve Gök Okulu'nun ilk mezunlarından Galip Demirağ'dı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: neznámý (unknown). Dosya sayfası
THK ile anlaşmazlık
THK'nin sipariş ettiği 65 planör kısa sürede teslim edildi, Nu.D-36'dan 24 eğitim uçağı tamamlandı. Madde, teslimden önce istenen bir test uçuşunda Selahattin Reşit Alan'ın, hayvanların piste girmemesi için açılmış hendeğe düşerek öldüğünü ve THK'nin bu kazayı gerekçe göstererek siparişi iptal ettiğini anlatır.
Dikkat: yanlış bilinen
Demirağ anlaşmazlığı dört yıl sonra dava etti; ilk celse Ekim 1943'te yapıldı ve dava reddedildi. Madde, fabrikanın uçaklarının yurt dışına satışını yasaklayan bir kanun çıktığını ve İspanya, İran ve Irak'tan alınan siparişlerin ihracının engellendiğini yazar. 1 Ağustos 1942 tarihli bir Bakanlar Kurulu kararıyla Hava Kuvvetleri'nin uçak ve motor tamirlerinin Beşiktaş ve Yeşilköy'deki fabrikalarda yapılması kararlaştırılsa da fabrika 1944'te kapandı.Madde iptalin arka planında iki farklı anlatım verir. Bir yandan THK'nin "depoya benzin konulmasının unutulması" gibi bir mazeret aradığını söyler; öte yandan Aralık 1943'teki bilirkişi raporuna göre anlaşmazlığın şartnamedeki akrobasi uçağına karşılık fabrikanın eğitim uçağı tasarlaması ve Çekoslovak motorun güç değerleri üzerine olduğunu yazar. Mahkeme Demirağ'ın davasını reddetti. Bu yüzden iptali yalnızca bir kazaya ya da yalnızca bir mazerete bağlayan anlatımlar eksik kalır.
Kişiler
- Nuri Demirağ (1886-1957): Demiryolu müteahhidi, sanayici, uçak fabrikası kurucusu.
- Abdurrahman Naci Bey: Kardeşi ve demiryolu ortağı.
- Selahattin Reşit Alan: Nu.D uçaklarının tasarımcısı; test uçuşunda öldü.
- Galip Demirağ: Oğlu; 1941 Divriği uçuşunun pilotu.
- Demiryolu: 1250 km (girişte) ya da 1012 km (hayat bölümünde).
- Yeşilköy arazisi: 1559 dönüm, yaklaşık 1000 x 1300 m.
- Gök Okulu: 1943'e kadar 290 pilot.
- THK siparişi: 65 planör, 24 Nu.D-36.
- Nu.D-38: çift motorlu, 6 kişilik.
Tarih notu
SonuçKronoloji: 1886 doğum. 1918 "Türk Zaferi" sigara kâğıdı. 1926 Samsun-Sivas ihalesi. 1931 Boğaz köprüsü projesi. 1934 projenin Atatürk'e sunulması. 1936 uçak fabrikası girişimi ve Nu.D-36. 1938 Nu.D-38 ve THK siparişi. 1939 yerli paraşüt. 1941 Divriği uçuşu. 1943 dava. 1944 fabrikanın kapanması. 1945 Millî Kalkınma Partisi. 1954 Sivas mebusu. 13 Kasım 1957 ölüm.
Demirağ'ın kariyeri, 1920'ler ve 1930'larda devletin büyük işleri özel müteahhitlere verdiği bir dönemi gösterir. Demiryolu ve fabrika inşaatlarında devletle uyum içinde çalışan Demirağ, kendi uçak fabrikasında aynı uyumu bulamadı.
Bugünkü anlamı
Maddeye göre Demirağ, THK davasını kaybettikten sonra çok partili düzenin gerekli olduğuna inandı ve 1945'te Türkiye'nin ilk muhalefet partisi Millî Kalkınma Partisi'ni kurdu. Parti 1946 ve 1950 seçimlerinde Meclis'e giremedi; Demirağ 1954'te DP listesinden Sivas mebusu oldu ve 13 Kasım 1957'de İstanbul'da öldü. Adı bugün havacılık tarihinde Nu.D uçaklarıyla anılıyor.
Kaynaklar
- Vikipedi, Nuri Demirağ maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Kardemir maddesi (tr.wikipedia.org)