Mustafa Kemal'in Avrupa'yı ilk kez bir subay gözüyle yakından gördüğü yer 1910 sonbaharında Kuzey Fransa'daki Picardie bölgesiydi. Kolağası rütbesindeki genç kurmay, Fransız ordusunun büyük tatbikatını izleyen Osmanlı heyetindeydi. Bu gezi, sonraki yıllarda hakkında pek çok anlatı üretilen bir olay oldu: Fransız topçusu üzerine yorumlar, uçakların geleceği konusundaki öngörü, Foch'un yemek daveti, hatta bir uçak kazası iddiası. Bu yazıda neyin kaynaklarda sağlam durduğunu, neyin tartışmalı olduğunu ayırmaya çalıştık. Dayanaklarımız Türkçe Vikipedi'deki Picardie Manevraları ve Ali Fethi Okyar maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Ferdinand Foch maddesi.
Neden Picardie?
Türkçe Picardie Manevraları maddesi tatbikatı Birinci Dünya Savaşı öncesinde Fransa'da yapılan büyük ölçekli askerî tatbikatlardan biri olarak tanımlar; amaç Fransız ordusunun farklı unsurlarının birlikte hareket kabiliyetini denemekti. Madde tatbikatın Avrupa'daki askerî rekabetin ve büyük devletler arasındaki gerginliğin arttığı bir dönemde yapıldığını, Fransa'nın ordusunun gücünü göstermeye önem verdiğini belirtir.
Türkçe Fethi Okyar maddesi daha somut bir arka plan verir: Fransa'nın 13. ve 14. kolordularıyla yaptığı Picardie manevraları, Almanya'nın Ren bölgesinde Fransa'ya gözdağı vermek için yaptığı manevralara yanıt niteliğindeydi. Aynı madde, Fransa'nın daha önce tarafsız devletleri kendi cephesine çekmek için Nancy bölgesindeki manevralara da bir Osmanlı heyetini davet ettiğini yazar.
Osmanlı heyeti
Heyette üç subay vardı. Türkçe maddeye göre bunlar Kolağası Mustafa Kemal, Paris'te askerî ataşe olarak bulunan Binbaşı Fethi (Okyar) ve Binbaşı Selahaddin Bey'di. Fethi Okyar maddesi Fethi Bey'in 12 Ocak 1909'da Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa tarafından Paris ataşemiliterliğine atandığını, Picardie manevralarını izlemekle 29 Haziran 1910'da görevlendirildiğini ve Paris'e gönderilen Mustafa Kemal ile Selahattin Bey'le birlikte manevraları takip ettiğini anlatır. Madde, Fethi Bey'in 1910-1911 arasında zamanının büyük bölümünü manevralar hakkında rapor yazmakla geçirdiğini de ekler.
Heyetin görevi, Türkçe Picardie maddesine göre, Fransız ordusunun tatbikattaki uygulamalarını gözlemleyip izlenimleri Osmanlı Harbiye Nezareti'ne aktarmaktı. Mustafa Kemal, Picardie manevralarında, Fransa, 1910Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Tarih notu
Tatbikatın tarihleri kaynaklarda farklı veriliyor. Türkçe madde kaynakların önemli bölümünün 12-18 Eylül 1910'u verdiğini, bazı kaynakların hazırlık faaliyetlerini de katarak daha geniş aralıklar kullandığını yazar. 2024'te Vakanüvis dergisinde yayımlanan bir araştırma (Ali Güllü, Dilara Uslu) Fransızca kaynakları ve dönemin basınını karşılaştırarak 9-18 Eylül arasındaki sürecin bütünü ile 12-18 Eylül arasındaki asıl manevra döneminin ayrılması gerektiğini öne sürmüş. Fethi Okyar maddesi de 12-18 Eylül 1910'u verir. Biz olay tarihi olarak 12 Eylül 1910'u kullandık. Yazıdaki fotoğrafın Commons'taki başlığında ise "28 Eylül 1910" yazıyor; bu tarih manevra günleriyle örtüşmediğinden fotoğrafın çekim gününü kesin kabul etmedik.
Gökyüzündeki yeni araç
Türkçe madde tatbikatın en dikkat çekici yanının havacılığın askerî amaçla kullanılmasının denenmesi olduğunu yazar. 1910'da askerî havacılık henüz ilk dönemindeydi; uçaklardan özellikle keşif ve gözlem için yararlanıldı. Uçakların karşı kuvvetlerin konumları hakkında bilgi toplayıp bunu komuta kademesine aktarabileceği tatbikatta görüldü.
Madde, Mustafa Kemal'in bu sırada havacılığın gelecekteki savaşlarda önemli rol oynayacağını değerlendirdiğinin aktarıldığını söyler. Yani bu yorum Mustafa Kemal'in kendi kaleminden bir belgeyle değil, sonraki aktarımlarla biliniyor. Madde ayrıca Mustafa Kemal'in Fransız topçusunu güçlü bulduğunu, piyadenin görünüşünün modern savaş koşullarında sorun yaratabilecek özellikler taşıdığını düşündüğünü aktarır.
Fethi Okyar'ın sonraki anlatımına göre, Türkçe madde, Mustafa Kemal manevraların büyüklüğünün Avrupa'da yeni ve büyük bir savaş ihtimalinin göz ardı edilmemesi gerektiğini gösterdiğini düşünmüştü. İki subay manevralardan sonra Harbiye Nezareti'ne gönderilecek değerlendirmeyi birlikte hazırladı. 1910 Picardie manevralarından bir görüntüGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Éditions photographiques Gatelet, Beauvais, 1910. Dosya sayfası
Foch'un yemek daveti
Picardie anlatısının en çok tekrarlanan kısmı, Fransız komutanın Mustafa Kemal'i yemeğe davet etmesidir. Türkçe madde bunu Atatürk Ansiklopedisi'ne dayanarak verir: Ferdinand Foch, Mustafa Kemal'in görüşlerinden etkilenmiş ve onu tatbikattan sonra verilen bir akşam yemeğine davet etmişti; davet, Mustafa Kemal'in rütbesi albaydan küçük olduğu için protokolün dışında sayılmıştı.
Dikkat: yanlış bilinen
Türkçe maddenin kaynakça bölümünde tatbikatın "Mareşal Foch komutasında" yapıldığı yazıyor. İngilizce Ferdinand Foch maddesi bu ifadeyle uyuşmuyor: Foch1907'de tuğgeneralliğe yükselmiş ve aynı yıl Fransız Harp Akademisi'nin komutanlığını üstlenmişti; bu görevde 1911'e kadar kaldı. Mareşallik rütbesini ise 6 Ağustos 1918'de aldı. Yani 1910'da Foch mareşal değil, tuğgeneral ve Harp Akademisi komutanıydı. "Mareşal Foch" ifadesi, sonradan kazandığı rütbenin geriye doğru kullanılmasından kaynaklanıyor olmalı. Elimizdeki kaynaklar Foch'un tatbikatta tam olarak hangi görevi yürüttüğünü söylemiyor; bu yüzden "Foch komutasında" bilgisini doğrulanmış kabul etmedik.
Uçak kazası iddiası
Bazı sonraki anlatımlarda Mustafa Kemal'in tatbikat sırasında bir uçak kazası geçirdiği ya da kazadan kıl payı kurtulduğu söylenir. Türkçe madde bu anlatının ayrıntılarının kaynaklar arasında farklılık gösterdiğini yazar ve 2024 tarihli araştırmanın, Fransızca literatür ile dönemin Fransız basınında, 12-18 Eylül 1910 döneminde bu anlatıyı doğrulayacak kesin bir kanıt bulamadığını aktarır. Madde bu yüzden kazanın kesinleşmiş bir olay olarak değil, bir iddia olarak aktarılması gerektiğini belirtir.
Ek bilgi
Picardie'yi Mustafa Kemal'in sonraki bütün askerî görüşlerinin kaynağı gibi gösteren yorumlara karşı Türkçe madde açıkça ihtiyat önerir: Manevralarda edindiği gözlemler sonraki askerî değerlendirmeleriyle ve havacılığa verdiği önemle birlikte ele alınıyor, ama bunun ölçüsü tarihsel kaynakların izin verdiği kadar olmalı. Projemizde Atatürk ve havacılık üzerine başka konular da bulunuyor; Picardie oradaki çizginin ilk halkalarından biri olarak okunabilir.
Geziden sonra
Fethi Okyar maddesi Fethi Bey'in Paris ataşeliğini 1911'e kadar sürdürdüğünü yazar. Projemizdeki Trablusgarp ve Derne konuları, iki subayın bir yıl sonra yeniden yollarının kesiştiği döneme ayrılmış durumda.
Picardie gezisinin kaynaklarda kalan sağlam çekirdeği şöyle özetlenebilir: Osmanlı ordusu 1910'da üç subaylık bir heyetle Fransız tatbikatını izletti; heyette Mustafa Kemal vardı; havacılık tatbikatın öne çıkan yanıydı; Mustafa Kemal ile Fethi Bey Harbiye Nezareti için bir rapor hazırladı. Foch'un daveti Atatürk Ansiklopedisi'ne dayanan bir aktarım; uçak kazası ise doğrulanmamış bir iddia.
#1
