#1Mustafa Kemal'in hayatındaki tek evlilik iki buçuk yıl sürdü. Latife Hanım, Cumhuriyet'in ilk yıllarında kamusal hayatta görünen bir "ilk hanımefendi" olarak hatırlanır; boşanmadan sonra ise ömrünün sonuna kadar bu evlilik hakkında tek kelime etmedi. Bu konuda Latife Hanım'ın hayatını, evliliğin ana tarihlerini ve kaynaklarda farklı geçen ayrıntıları ele alıyoruz.
Uşakizade ailesinden bir kız
Türkçe Vikipedi'ye göre Latife Hanım 17 Haziran 1898'de İzmir'de doğdu. Uşak kökenli Uşakizade ailesine mensuptu; yazar Halit Ziya Uşaklıgil'in akrabasıydı. Babası Muammer Bey, annesi Adeviye Hanım'dı; beş kardeşi vardı. İlkokulu köşkün bahçesindeki "camlı köşk"te okudu, ortaokulu ve liseyi İstanbul'da Arnavutköy Amerikan Kız Koleji'nde bitirdi. Paris'te Sorbonne'da hukuk okudu, Londra'da dil öğrenimi gördü. İngilizce, Fransızca, İspanyolca ve Almanca biliyordu. İngilizce Vikipedi, babasının New York ve New Orleans pamuk borsalarına üye olan ilk Türk olduğunu yazar.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Köşkteki konukluk
9 Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girdikten sonra, Başkomutan için güvenli bir karargâh arayan kurmaylar onu Göztepe'deki Uşakizade köşküne götürdü. Ailenin büyükleri o sırada yurt dışındaydı; Latife Hanım köşkte babaannesiyle birlikte kalıyordu. Türkçe Vikipedi'ye göre konukluk 30 Eylül 1922'ye kadar sürdü ve köşk Mudanya Ateşkesi hazırlıklarına sahne oldu.
Aralık 1922'de Mustafa Kemal'in annesi Zübeyde Hanım sağlık sorunları nedeniyle ve Latife Hanım'ı görmek isteğiyle İzmir'e geldi. Köşkte 28 gün Latife Hanım'ın konuğu oldu ve 14 Ocak 1923'te öldü. Batı Anadolu gezisinde olan Mustafa Kemal 27 Ocak'ta İzmir'e geldi ve annesinin Karşıyaka'daki mezarını ziyaret etti. İki gün sonra evlendiler.
Nikâh, Göztepe'deki Uşakizade köşkünde kıyıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre nikâh bazı yönlerden dönemin âdetlerine uymuyordu: o dönemde kadınlar dinî nikâhta yer almazken Latife Hanım nikâhta bizzat bulundu. Mustafa Kemal'in şahitleri Fevzi Çakmak ve Kâzım Karabekir, Latife Hanım'ın şahitleri Mustafa Abdülhalik Renda ve Salih Bozok'tu. Nikâhtaki bu ilkler sekiz ay sonra bir belgeyle tasdik edildi.
Görsellerden ilki, evlilikten kısa süre sonra, 8 Şubat 1923'te Edremit yolu üzerindeki Ergama köyünde Kâzım Karabekir ile birlikte çekilmiştir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Presidency of Republic of Turkey. Dosya sayfası
Ankara yılları
Çift Ankara'da, Çankaya'da ilk cumhurbaşkanlığı konutu olarak kullanılan Pembe Köşk'te yaşadı. Latife Hanım eşinin isteğiyle Meclis oturumlarını izlemeye gitti; Türkçe Vikipedi onu TBMM binasına giren ilk kadın olarak anar. Pek çok yurt gezisinde eşine eşlik etti. İngilizce Vikipedi, karma toplulukta düzenlenen resmî etkinliklere katılmasıyla dönemin kadınlarına görünür bir örnek oluşturduğunu yazar. 1925'te Türk Ocakları'nın kurultayına Kars Türk Ocağı delegesi olarak katıldı ve 29 Nisan 1925'te merkez idare heyetine seçildi.
Ayrılık ve sessizlik
Evlilik 5 Ağustos 1925'te sona erdi; boşanma 12 Ağustos 1925'te hükümet bildirisiyle duyuruldu. Latife Hanım iki yıl yurt dışında, ardından İzmir ve İstanbul'da yaşadı ve hiç evlenmedi. Hayatı boyunca evliliği hakkında konuşmayı da yazmayı da reddetti; yakınlarına da aynı yönde vasiyette bulundu. 12 Temmuz 1975'te İstanbul Harbiye'deki evinde öldü ve Edirnekapı'daki aile mezarlığına gömüldü.
Uşakizade ailesinden bir kız
Türkçe Vikipedi'ye göre Latife Hanım 17 Haziran 1898'de İzmir'de doğdu. Uşak kökenli Uşakizade ailesine mensuptu; yazar Halit Ziya Uşaklıgil'in akrabasıydı. Babası Muammer Bey, annesi Adeviye Hanım'dı; beş kardeşi vardı. İlkokulu köşkün bahçesindeki "camlı köşk"te okudu, ortaokulu ve liseyi İstanbul'da Arnavutköy Amerikan Kız Koleji'nde bitirdi. Paris'te Sorbonne'da hukuk okudu, Londra'da dil öğrenimi gördü. İngilizce, Fransızca, İspanyolca ve Almanca biliyordu. İngilizce Vikipedi, babasının New York ve New Orleans pamuk borsalarına üye olan ilk Türk olduğunu yazar.
Tarih notu
Latife Hanım kronolojisi:
- 17 Haziran 1898: İzmir'de doğar.
- 9 Eylül 1922: Türk ordusu İzmir'e girer.
- Eylül 1922: Mustafa Kemal Paşa Göztepe'deki Uşakizade köşkünde konuk olur; konukluk 30 Eylül'de biter.
- 17 Aralık 1922: Zübeyde Hanım İzmir'e gelir ve köşkte 28 gün kalır.
- 14 Ocak 1923: Zübeyde Hanım ölür.
- 29 Ocak 1923: Göztepe'deki köşkte nikâh.
- 1925: Türk Ocakları kurultayına Kars delegesi olarak katılır.
- 5 Ağustos 1925: Evlilik sona erer.
- 12 Ağustos 1925: Boşanma hükümet bildirisiyle duyurulur.
- 12 Temmuz 1975: İstanbul'da ölür.
- 17 Haziran 1898: İzmir'de doğar.
- 9 Eylül 1922: Türk ordusu İzmir'e girer.
- Eylül 1922: Mustafa Kemal Paşa Göztepe'deki Uşakizade köşkünde konuk olur; konukluk 30 Eylül'de biter.
- 17 Aralık 1922: Zübeyde Hanım İzmir'e gelir ve köşkte 28 gün kalır.
- 14 Ocak 1923: Zübeyde Hanım ölür.
- 29 Ocak 1923: Göztepe'deki köşkte nikâh.
- 1925: Türk Ocakları kurultayına Kars delegesi olarak katılır.
- 5 Ağustos 1925: Evlilik sona erer.
- 12 Ağustos 1925: Boşanma hükümet bildirisiyle duyurulur.
- 12 Temmuz 1975: İstanbul'da ölür.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Köşkteki konukluk
9 Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girdikten sonra, Başkomutan için güvenli bir karargâh arayan kurmaylar onu Göztepe'deki Uşakizade köşküne götürdü. Ailenin büyükleri o sırada yurt dışındaydı; Latife Hanım köşkte babaannesiyle birlikte kalıyordu. Türkçe Vikipedi'ye göre konukluk 30 Eylül 1922'ye kadar sürdü ve köşk Mudanya Ateşkesi hazırlıklarına sahne oldu.
Aralık 1922'de Mustafa Kemal'in annesi Zübeyde Hanım sağlık sorunları nedeniyle ve Latife Hanım'ı görmek isteğiyle İzmir'e geldi. Köşkte 28 gün Latife Hanım'ın konuğu oldu ve 14 Ocak 1923'te öldü. Batı Anadolu gezisinde olan Mustafa Kemal 27 Ocak'ta İzmir'e geldi ve annesinin Karşıyaka'daki mezarını ziyaret etti. İki gün sonra evlendiler.
Dikkat: yanlış bilinen
Nikâh: 29 Ocak 1923Köşkteki konukluğun başlangıç tarihi kaynaklarda farklıdır. Türkçe Vikipedi Latife Hanım'ın Mustafa Kemal'i "14 Eylül'den itibaren" ağırladığını ve konukluğun "16 gün" sürdüğünü yazar. İngilizce Vikipedi ise Latife Hanım'ın 11 Eylül 1922'de köşke döndüğünde askerlerin evi karargâh olarak aldığını öğrendiğini anlatır. Soyadı konusunda da birlik yoktur: Kaynaklarda Uşaklıgil, Uşaklı, Uşakî ve Uşşakî biçimleri geçer. Türkçe Vikipedi, ailesinin Edirnekapı'daki mezar taşlarında "Uşşaklı", kendi mezar taşında ise "Uşşakî" yazdığını ve 1981 tarihli tapuda mirasçıların soyadının "Uşaklı" olduğunu belirtir; "Uşaklıgil" ise Halit Ziya'nın baba tarafının aldığı soyadıdır.
Nikâh, Göztepe'deki Uşakizade köşkünde kıyıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre nikâh bazı yönlerden dönemin âdetlerine uymuyordu: o dönemde kadınlar dinî nikâhta yer almazken Latife Hanım nikâhta bizzat bulundu. Mustafa Kemal'in şahitleri Fevzi Çakmak ve Kâzım Karabekir, Latife Hanım'ın şahitleri Mustafa Abdülhalik Renda ve Salih Bozok'tu. Nikâhtaki bu ilkler sekiz ay sonra bir belgeyle tasdik edildi.
Görsellerden ilki, evlilikten kısa süre sonra, 8 Şubat 1923'te Edremit yolu üzerindeki Ergama köyünde Kâzım Karabekir ile birlikte çekilmiştir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Presidency of Republic of Turkey. Dosya sayfası
Ankara yılları
Çift Ankara'da, Çankaya'da ilk cumhurbaşkanlığı konutu olarak kullanılan Pembe Köşk'te yaşadı. Latife Hanım eşinin isteğiyle Meclis oturumlarını izlemeye gitti; Türkçe Vikipedi onu TBMM binasına giren ilk kadın olarak anar. Pek çok yurt gezisinde eşine eşlik etti. İngilizce Vikipedi, karma toplulukta düzenlenen resmî etkinliklere katılmasıyla dönemin kadınlarına görünür bir örnek oluşturduğunu yazar. 1925'te Türk Ocakları'nın kurultayına Kars Türk Ocağı delegesi olarak katıldı ve 29 Nisan 1925'te merkez idare heyetine seçildi.
Ayrılık ve sessizlik
Evlilik 5 Ağustos 1925'te sona erdi; boşanma 12 Ağustos 1925'te hükümet bildirisiyle duyuruldu. Latife Hanım iki yıl yurt dışında, ardından İzmir ve İstanbul'da yaşadı ve hiç evlenmedi. Hayatı boyunca evliliği hakkında konuşmayı da yazmayı da reddetti; yakınlarına da aynı yönde vasiyette bulundu. 12 Temmuz 1975'te İstanbul Harbiye'deki evinde öldü ve Edirnekapı'daki aile mezarlığına gömüldü.
Ek bilgi
Latife Hanım'ın anıları ve belgeleri Türk Tarih Kurumu'nda saklanır. İngilizce Vikipedi'ye göre kurum 2005'te belgeleri en özel olanlar dışında yayımlamayı planladı, ancak ailenin itirazı üzerine bundan vazgeçti. Göztepe'deki köşk 15 Haziran 2001'den beri müze olarak hizmet verir; Karşıyaka'daki bir başka aile köşkü ise Karşıyaka Belediyesi'nce restore edilerek 19 Mayıs 2008'den beri anı evi olarak açıktır. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal, Latife Hanım'ın yurt dışında rahatsız edilmemesi için ona "Fatma Zehra Latife Uşakî" adıyla bir pasaport düzenletmişti.
Kaynaklar
- Vikipedi, Latife Uşşakî maddesi (tr.wikipedia.org)
- Wikipedia (İngilizce), Latife Uşşaki maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)