Library of Congress'teki Osmanlı koleksiyonu: II. Abdülhamid'in hediye kitapları

Amerika Birleşik Devletleri'nin başkenti Washington'daki Library of Congress, dünyanın en büyük kütüphanelerinden biridir. Bu kütüphanenin koleksiyonları arasında, Osmanlı Devleti'nin son dönemine ait ilgi çekici bir hediye bulunur. 1884 yılında Sultan II. Abdülhamid, Osmanlı Devleti'ni ve kültürünü tanıtmak amacıyla Library of Congress'e yaklaşık üç yüz kitap ve süreli yayın hediye etti. Yıllar sonra padişah, bu kez Osmanlı Devleti'nin modernleşmesini gösteren fotoğraf albümlerini de Amerika'ya gönderdi. Bu yazıda II. Abdülhamid'in hediye kitaplarını, bu hediyenin hikâyesini ve koleksiyonun bugün araştırmacılara nasıl sunulduğunu ele alıyoruz.

Hediyenin hikâyesi

II. Abdülhamid'in kitap hediyesi, Amerikan Kongre üyesi Abram S. Hewitt aracılığıyla gerçekleşti. Hewitt, Library of Congress'in Osmanlı Devleti hakkında yeterli kaynağa sahip olmadığını fark etmiş ve bu eksikliği gidermek için Osmanlı yönetimiyle temasa geçmişti. Padişah, bu isteğe olumlu karşılık verdi ve Osmanlı Devleti'nde basılmış çeşitli eserlerden oluşan bir koleksiyonun hazırlanmasını sağladı. Hediye, 1884 yılında Washington'a ulaştı.

Kitaplar, kırmızı Maroken deriyle özenle ciltlenmiş ve sayfa kenarları yaldızlanmıştı. Her kitapta, eserin padişah tarafından Library of Congress'e hediye edildiğini belirten İngilizce, Fransızca ve Osmanlı Türkçesiyle yazılmış bir ithaf bulunuyordu. Bu özenli hazırlık, hediyenin yalnızca bir kitap gönderimi değil, aynı zamanda Osmanlı Devleti'nin kültürel birikimini ve kitap sanatını tanıtan bir jest olduğunu gösterir. Hewitt'e de aynı koleksiyonun bir benzeri hediye edildi; bu set bugün New York Üniversitesi'nin Bobst Kütüphanesi'nde korunmaktadır.

Koleksiyonun içeriği

Hediye edilen eserler, Osmanlı Devleti'nde basılmış çok çeşitli kitaplardan oluşur. Koleksiyonda tarih, hukuk, din, edebiyat, dil, coğrafya ve bilim alanlarında yazılmış eserler bulunur. Osmanlı tarihini anlatan kronikler, kanunname ve nizamname metinleri, sözlükler, divanlar ve ders kitapları bu eserler arasındadır. Bazı eserler Arapça ve Farsça olsa da büyük çoğunluğu Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştır. Koleksiyonda ayrıca o dönemde İstanbul'da yayımlanan süreli yayınlar da yer alır.

Kütüphanenin 1907 yılına ait bir raporunda, Osmanlı hediyesinin yaklaşık dört yüz cilt olarak kaydedildiği görülür. Bu sayı farkı, çok ciltli eserlerin ve süreli yayınların ayrı ciltler hâlinde sayılmasından kaynaklanır. Koleksiyon, on dokuzuncu yüzyılın sonunda Osmanlı matbaacılığının ve yayıncılığının ulaştığı düzeyi gösteren değerli bir örnek seçkidir.

Yıldız fotoğraf albümleri

II. Abdülhamid'in Amerika'ya gönderdiği bir diğer önemli hediye, Yıldız albümleri olarak bilinen fotoğraf koleksiyonudur. Yaklaşık 1893–1894 yıllarına tarihlenen bu albümler, Osmanlı Devleti'nin okullarını, askerî kurumlarını, hastanelerini, fabrikalarını, camilerini, köprülerini ve şehir manzaralarını gösteren yüzlerce fotoğraf içerir. Fotoğraflar, Abdullah Biraderler, Sébah & Joaillier gibi dönemin tanınmış fotoğrafçıları ve askerî okulların fotoğrafçıları tarafından çekilmiştir. Albümler, Osmanlı Devleti'ni modernleşen bir devlet olarak tanıtma amacı taşıyordu. Benzer bir albüm seti, İngiltere'deki British Library'ye de gönderilmişti.

Bu albümler, bugün Library of Congress'in fotoğraf koleksiyonunun bir parçasıdır ve dijital ortama aktarılarak araştırmacıların kullanımına sunulmuştur. Albümlerdeki fotoğraflar, on dokuzuncu yüzyılın sonunda Osmanlı Devleti'nin görünümünü belgeleyen eşsiz kaynaklardır. Okul sıralarında oturan öğrenciler, hastane koğuşları, askerî talimler ve şehirlerin sokakları, bu fotoğraflarda canlı bir biçimde görülür.

Mikrofilm ve dijitalleşme

II. Abdülhamid'in hediye kitapları, uzun yıllar kütüphanenin genel koleksiyonu içinde korundu. 1984 yılında koleksiyon mikrofilme çekildi. Bu çalışma, eserlerin korunmasına ve araştırmacıların kullanımına katkı sağladı. 2018 yılında ise koleksiyonun dijitalleştirilmesi tamamlandı. Bu çalışmada mikrofilmlerden 309 eser ve orijinal kitaplardan 26 eser dijital ortama aktarıldı. Böylece koleksiyon, kütüphanenin internet sitesi üzerinden dünyanın her yerindeki araştırmacıların erişimine açıldı.

Kütüphanedeki diğer Osmanlı kaynakları

Library of Congress'in Osmanlı Devleti'ne dair kaynakları, II. Abdülhamid'in hediyesiyle sınırlı değildir. Kütüphanenin Afrika ve Orta Doğu Bölümü, Osmanlı Türkçesiyle basılmış kitapları, süreli yayınları ve el yazmalarını da toplar. Kütüphanede Osmanlı dönemine ait haritalar, gravürler ve fotoğraflar da bulunur. Harita koleksiyonunda Osmanlı topraklarını gösteren pek çok tarihî harita yer alır. Fotoğraf koleksiyonunda ise Yıldız albümlerinin yanı sıra on dokuzuncu yüzyılda Osmanlı şehirlerinde çekilmiş başka fotoğraflar da korunmaktadır. Bu kaynaklar, Amerika'da Osmanlı tarihi üzerine çalışan araştırmacılar için önemli bir başvuru noktası oluşturur.

Koleksiyonun dijital ortama aktarılması, Türkiye'deki araştırmacılar için de yeni imkânlar sundu. Daha önce yalnızca Washington'a giderek incelenebilen eserler, bugün internet üzerinden sayfa sayfa görüntülenebilmektedir. Araştırmacılar, eserlerin cilt kapaklarını, ithaf sayfalarını ve içeriklerini dijital görüntüler üzerinden inceleyebilir. Bu sayede koleksiyon, hem Osmanlı matbaacılığı tarihi hem de Osmanlı'nın dış dünyayla kurduğu kültürel ilişkiler açısından daha geniş bir kitleye ulaşmıştır.

Koleksiyondaki eserlerin seçimi de dikkat çekicidir. Gönderilen kitaplar, Osmanlı Devleti'nin kendi kültürünü nasıl gördüğünü ve dış dünyaya hangi yönleriyle tanıtmak istediğini gösterir. Tarih kitapları, devletin köklü geçmişini; hukuk metinleri, düzenli bir idari yapıyı; sözlükler ve gramer kitapları, zengin bir dil ve edebiyat birikimini; ders kitapları ise modern eğitim kurumlarını temsil eder. Bu seçki, bir bakıma Osmanlı Devleti'nin kendi portresini çizdiği bir kitaplık olarak da okunabilir.

Kültürel diplomasinin bir örneği

II. Abdülhamid'in Library of Congress'e yaptığı hediye, Osmanlı Devleti'nin on dokuzuncu yüzyılın sonunda yürüttüğü kültürel diplomasinin bir örneğidir. Bu dönemde Osmanlı Devleti, uluslararası sergilere katılarak, yabancı kütüphanelere kitap ve albüm göndererek kendini dış dünyaya tanıtmaya çalıştı. Bu çabalar, Osmanlı Devleti hakkında Avrupa ve Amerika'da yaygın olan önyargılara karşı bir cevap niteliği de taşıyordu. Kitaplar ve fotoğraflar, Osmanlı'nın köklü bir kültüre ve modernleşen kurumlara sahip olduğunu göstermeyi amaçlıyordu.

Library of Congress'teki Osmanlı koleksiyonunu değerlendirmek: kitaplarla kurulan köprü

Library of Congress'teki II. Abdülhamid koleksiyonu, Osmanlı Devleti'nin son döneminde kendini dünyaya nasıl tanıtmak istediğini gösteren değerli bir belgedir. 1884'te Abram S. Hewitt'in girişimiyle gerçekleşen hediye, Osmanlı matbaacılığının ve yayıncılığının seçkin örneklerini Amerika'ya taşıdı. Kırmızı Maroken deriyle ciltlenmiş, yaldızlı kenarlı ve üç dilde ithaf yazılı kitaplar, hediyenin ne kadar özenle hazırlandığını gösterir. Yıldız albümleri ise Osmanlı Devleti'nin okullarını, hastanelerini ve şehirlerini fotoğraflarla belgeleyerek modernleşme çabalarını görünür kıldı. Koleksiyonun 1984'te mikrofilme çekilmesi ve 2018'de dijitalleştirilmesi, bu hediyenin bugün de araştırmacılara hizmet etmesini sağladı. Bu koleksiyon, II. Abdülhamid döneminin dış dünyaya kapalı bir dönem olduğu yönündeki genellemeleri sorgulamak için de önemli bir örnektir. Library of Congress'teki Osmanlı koleksiyonunu anlamak, kitapların ve fotoğrafların iki uzak ülke arasında nasıl bir köprü kurabildiğini görmek demektir.